ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ«παιδί ου βλάψεις»

 

Θεϊκές Τιμωρίες για Ανθρωποθυσίες στην Ελληνική Μυθολογία

Στην ελληνική μυθολογία, η ανθρωποθυσία (και ειδικότερα η θυσία παιδιών) θεωρούνταν αποτρόπαια πράξη που προκαλούσε την οργή των θεών, οι οποίοι τιμωρούσαν αυστηρά τους υπαίτιους. Οι παρακάτω μύθοι καταγράφουν τις συνέπειες τέτοιων πράξεων:

1. Λυκάων: Η Απαρχή της Λυκανθρωπίας και ο Κατακλυσμός

Ο βασιλιάς της Αρκαδίας, Λυκάων, θέλησε να δοκιμάσει την παντογνωσία του Δία με τον πιο σκληρό τρόπο.

• Η Πράξη: Θυσίασε ένα παιδί (είτε τον γιο του Νύκτιμο, είτε έναν αιχμάλωτο, είτε τον εγγονό του Αρκάδα) και σέρβιρε τις μαγειρεμένες σάρκες του ως γεύμα στον θεό.
• Η Τιμωρία: Ο Δίας, εξοργισμένος από την ασέβεια και την παραβίαση της «ξενίας», κατέστρεψε τους 50 γιους του Λυκάονα με κεραυνούς και μεταμόρφωσε τον ίδιο τον βασιλιά σε λύκο.
• Συλλογική Συνέπεια: Σε ορισμένες εκδοχές, η πράξη αυτή αποτέλεσε την «τελευταία σταγόνα» για τον Δία. Βλέποντας την απόλυτη εξαχρείωση των ανθρώπων, αποφάσισε να αφανίσει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος με τον Κατακλυσμό του Δευκαλίωνα.

2. Τάνταλος: Το Αιώνιο Μαρτύριο

Ο Τάνταλος, βασιλιάς της Λυδίας και ευνοούμενος των θεών, διέπραξε ένα παρόμοιο έγκλημα κατά της θεϊκής τάξης.

• Η Πράξη: Σκότωσε τον γιο του, Πέλοπα, τον μαγείρεψε και τον πρόσφερε σε συμπόσιο των θεών για να διαπιστώσει αν θα αντιλαμβάνονταν την ανθρωποφαγία.
• Η Τιμωρία: Οι θεοί ανέστησαν τον Πέλοπα, αντικαθιστώντας τον ώμο του (που είχε φάει κατά λάθος η Δήμητρα) με ελεφαντόδοντο. Ο Τάνταλος καταδικάστηκε στο «Μαρτύριο του Ταντάλου» στον Τάρταρο: στεκόταν σε μια λίμνη με νερό που υποχωρούσε μόλις προσπαθούσε να πιει, ενώ πάνω από το κεφάλι του κρέμονταν καρποί που απομακρύνονταν όταν άπλωνε το χέρι του.

3. Αγαμέμνων: Η Δοκιμασία της Ιφιγένειας

Στην περίπτωση του Αγαμέμνονα, η θυσία παρουσιάζεται ως μια τραγική αναγκαιότητα που η ίδια η θεά τελικά απέρριψε.

• Η Πράξη: Ο βασιλιάς αναγκάστηκε να θυσιάσει την κόρη του, Ιφιγένεια, για να εξευμενίσει την Άρτεμη που είχε προκαλέσει νηνεμία, εμποδίζοντας τον ελληνικό στόλο να πλεύσει προς την Τροία.
• Η Παρέμβαση: Σε πολλές εκδοχές, η θεά έσωσε την κοπέλα την τελευταία στιγμή, αντικαθιστώντας την με ένα ελάφι, δείχνοντας έτσι ότι η πραγματική ανθρωποθυσία δεν ήταν επιθυμητή από τους Ολύμπιους.

4. Ερεχθέας: Ο Αφανισμός του Βασιλικού Οίκου

Ο βασιλιάς της Αθήνας, Ερεχθέας, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη θεϊκή οργή παρά τη νίκη του στον πόλεμο.

• Η Πράξη: Για να εξασφαλίσει τη νίκη κατά των Ελευσινίων, θυσίασε μία από τις κόρες του (ή και όλες μαζί, σύμφωνα με ορισμένους όρκους).
• Η Τιμωρία: Παρόλο που ο Ερεχθέας σκότωσε στη μάχη τον γιο του Ποσειδώνα, Εύμολπο, ο θεός της θάλασσας εξοργίστηκε για τον θάνατο του γιου του αλλά και για τη θυσία των παρθένων. Μετά από απαίτηση του Ποσειδώνα, ο Δίας κεραυνοβόλησε τον Ερεχθέα, αφανίζοντας ολόκληρο τον βασιλικό οίκο.
  Η Περίπτωση του Εμβάρου: Η Ευφυΐα έναντι της Θυσίας
  Ο Έμβαρος όχι μόνο δεν τιμωρήθηκε, αλλά αντιθέτως ανταμείφθηκε για την ευφυΐα του να αποφύγει την πραγματική θυσία της κόρης του. Παρόλο που η πράξη του έμεινε στην ιστορία ως παράδειγμα «εξαπάτησης» των θεών, ο μύθος του συνδέεται στενά με τη λατρεία της Μουνιχίας Αρτέμιδος στον Πειραιά.
• Η Αιτία: Μετά τον φόνο μιας ιερής αρκούδας της θεάς από Αθηναίους, ξέσπασε λοιμός. Το μαντείο χρησμοδότησε ότι η οργή της Αρτέμιδος θα καταλάγιαζε μόνο αν κάποιος θυσίαζε την κόρη του.
• Το Τέχνασμα: Ο Έμβαρος προσφέρθηκε να θυσιάσει τη δική του κόρη, υπό τον όρο η οικογένειά του να κατέχει ισόβια το αξίωμα του ιερέα. Ωστόσο, αντί για την κοπέλα, έντυσε μια κατσίκα με γυναικεία ρούχα και τη θυσίασε, αποκαλώντας την συμβολικά «κόρη» του.
• Το Αποτέλεσμα: Η Άρτεμις αποδέχτηκε το υποκατάστατο, ο λοιμός σταμάτησε και ο Έμβαρος έλαβε την ιερατική τιμή που ζήτησε. Έκτοτε, η φράση «Έμβαρος είμι» χρησιμοποιούνταν παροιμιωδώς για κάποιον πανούργο ή για κάποιον που προσποιείται τον ανόητο για να πετύχει τον σκοπό του.

Βιβλική Παράδοση: Η Αυστηρή Τιμωρία της Παιδοθυσίας

Σε αντίθεση με την ελληνική μυθολογία, στις βιβλικές παραδόσεις ο Θεός (Γιαχβέ) τιμωρεί αμείλικτα όσους θυσίαζαν τα παιδιά τους στον θεό Μόλοχ.

• Η Τιμωρία: Η Βίβλος (Λευιτικό 20:2-5) ορίζει ρητά ότι όποιος προσφέρει το παιδί του στον Μόλοχ πρέπει να θανατωθεί με λιθοβολισμό από την κοινότητα, καθώς η πράξη αυτή θεωρείται απόλυτο μίασμα.

Ιδομενέας: Το Τίμημα της Τυφλής Υπακοής

Μια άλλη τραγική εκδοχή συναντάμε στον βασιλιά της Κρήτης, Ιδομενέα, ο οποίος έκανε ένα τάμα στον Ποσειδώνα για να σωθεί από καταιγίδα κατά την επιστροφή του από την Τροία.

• Η Υπόσχεση: Δεσμεύτηκε να θυσιάσει το πρώτο ζωντανό πλάσμα που θα συναντούσε στην ακτή, το οποίο έτυχε να είναι ο ίδιος του ο γιος.
• Η Κατάληξη: Παρόλο που ο Ιδομενέας εκπλήρωσε τον όρκο του, οι θεοί (σε μεταγενέστερες ερμηνείες) ή ο λαός εξοργίστηκαν για την αποτρόπαια πράξη. Ξέσπασε λοιμός στην Κρήτη και οι κάτοικοι τελικά τον έδιωξαν από το νησί, καταδικάζοντάς τον σε αιώνια εξορία.

• 
  
  Η Θυσία του Τέκνου: Από το Βάρβαρο Ένστικτο στη Συμβολική Σκέψη
  Η θυσία παιδιών αποτελούσε άμεση απειλή για τη συνέχεια της φυλής. Μέσα από τη μυθολογία, οι θεοί «τιμωρούσαν» τέτοιες πράξεις προκειμένου να θέσουν όρια στην ανθρώπινη απελπισία ή σκληρότητα. Μύθοι όπως του Εμβάρου ή της Ιφιγένειας σηματοδοτούν τη μετάβαση της ανθρώπινης ψυχής από το βάρβαρο ένστικτο στη συμβολική σκέψη, μέσω της αντικατάστασης του ανθρώπου από το ζώο.
  Η Ενοχή ως Μεταφυσική Τιμωρία
  Στη σκανδιναβική παράδοση, τα φαντάσματα των θυσιασμένων παιδιών που επιστρέφουν για να τιμωρήσουν τους γονείς τους αντιπροσωπεύουν την ενσαρκωμένη ενοχή. Ο γονέας που διέπραξε το έγκλημα καταδιώκεται από την ίδια του τη συνείδηση, η οποία στον μύθο προσλαμβάνει τη μορφή ενός πνεύματος που τον συνθλίβει. Κατ' επέκταση, η θεϊκή τιμωρία στους μύθους αποτελεί προβολή της ανθρώπινης αποστροφής προς την κατάλυση του γονεϊκού ενστίκτου. Οι θεοί αναδεικνύονται σε προστάτες της φυσικής τάξης, την οποία ο άνθρωπος, υπό το κράτος του τρόμου ή της παραφροσύνης, επιχείρησε να ανατρέψει.
  Η Νομική Μετάβαση: Από την Κατάρα στο Δίκαιο
  Με την εξέλιξη των κοινωνιών, η ηθική καταδίκη μετασχηματίστηκε σε θεσμοθετημένο δίκαιο. Οι αρχαίοι νομοθέτες ήταν οι πρώτοι που διέκριναν τον φόνο σε εκ προθέσεως και εξ αμελείας. Η παιδοκτονία από γονέα, αν και σπάνια, έπαψε να θεωρείται οικογενειακό ζήτημα και πέρασε στη σφαίρα του δημοσίου δικαίου. Η τιμωρία δεν ήταν πλέον μια αόριστη κατάρα, αλλά η ποινή του θανάτου ή η αιώνια εξορία.
  Το «Άγος» στην Αρχαία Ελλάδα
  Στην αρχαία Ελλάδα, η βαρύτερη τιμωρία για όποιον έστρεφε το χέρι του κατά του παιδιού του ήταν το «Άγος». Ο δράστης θεωρούνταν μιασμένος (μολυσμένος) και του απαγορευόταν αυστηρά η είσοδος σε ναούς, η παρουσία στην αγορά, καθώς και η συμμετοχή σε οποιαδήποτε κοινή θυσία ή δημόσια τελετή.
  ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ.