Σύμφωνα με την παράδοση, οι πάσχοντες έδεναν πολύχρωμα μεταξωτά νήματα στον αρχαίο κίονα που δεσπόζει στο κέντρο του ναού. Με τον τρόπο αυτό, θεωρούσαν ότι «έδεναν» την αρρώστια τους, ζητώντας από τον Άγιο να τη «λύσει». Μια χαρακτηριστική ιεροτελεστία ήθελε τους πιστούς να μετρούν το ύψος («μπόι») του ασθενούς με μια κλωστή και στη συνέχεια να την τυλίγουν γύρω από τον κίονα, δένοντας τρεις κόμπους και λέγοντας: «Αϊ-Γιάννη μου, εγώ δένω την αρρώστια μου και η χάρη σου ναν τήνε λύσει».
Ο Δημήτριος Καμπούρογλου διέσωσε έναν θρύλο, σύμφωνα με τον οποίο ο ίδιος ο Πρόδρομος, λίγο πριν το τέλος του, έστησε την κολώνα και στα θεμέλιά της «φυλάκισε» όλες τις αρρώστιες, δένοντάς τις με χρωματιστά μετάξια. Στην παλιά Αθήνα, ο Άγιος ήταν επίσης γνωστός ως «Αη-Γιάννης ο Ριγολόγος», καθώς πίστευαν ότι ήλεγχε το «ρίγος» της ελονοσίας. Η ευλάβεια ήταν τόσο μεγάλη, που ορισμένοι έφταναν στο σημείο να ξύνουν σκόνη από τον αρχαίο κίονα και να την πίνουν διαλυμένη σε νερό ως φάρμακο.
Η επιλογή του Αγίου ως προστάτη δεν ήταν τυχαία. Η περιοχή του Ψυρρή, λόγω του ποταμού Ηριδανού, είχε παλαιότερα πολλά έλη και υπέφερε από κουνούπια και τον λεγόμενο «κίτρινο πυρετό». Έτσι, ο Άγιος Ιωάννης αναδείχθηκε σε φύλακα-άγγελο της γειτονιάς και των εμπόρων της.
Στις μέρες μας, ο ναός αποτελεί παρεκκλήσιο του γειτονικού Αγίου Δημητρίου Ψυρρή. Λειτουργεί περίπου μία φορά τον μήνα, καθώς και στις μεγάλες εορτές. Εκτός από τη μνήμη του Προδρόμου (29 Αυγούστου), στον χώρο τιμάται και ο Άγιος Ιούδας ο Θαδδαίος στις 19 Ιουνίου.
Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι ο αρχικός χριστιανικός ναός ιδρύθηκε το 565 μ.Χ., γεγονός που ίσως τον καθιστά την αρχαιότερη σωζόμενη εκκλησία της Αθήνας. Το κτίσμα αποτελεί ένα μοναδικό παλίμψηστο, όπου η χριστιανική λατρεία συναντά το αρχαίο παρελθόν της πόλης.
Κάτω από τα θεμέλια του ναού ρέει ο αρχαίος ποταμός Ηριδανός. Λέγεται μάλιστα ότι τις ημέρες μετά από έντονη βροχόπτωση, αν κάποιος σταθεί με ησυχία στο εσωτερικό του ναού, μπορεί να ακούσει τον ήχο του τρεχούμενου νερού κάτω από το δάπεδο. Κατά τη διάρκεια των ανασκαφών αποκαλύφθηκαν έξι αρχαία πηγάδια, ενισχύοντας τη θεωρία ότι ο χώρος ήταν συνδεδεμένος με τη λατρεία θεραπευτικών θεοτήτων, όπως ο Ασκληπιός.
Η εξωτερική τοιχοποιία του ναού ενσωματώνει διάσπαρτα μάρμαρα από αρχαία οικοδομήματα (spolia). Αν και η επανάχρηση αρχαίου υλικού ήταν συνηθισμένη πρακτική κατά την Τουρκοκρατία, στον συγκεκριμένο ναό η παρουσία τους είναι ιδιαίτερα έντονη και καλαίσθητη.
Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ο αρχαίος κίονας που προεξέχει από τη στέγη. Μελέτες δείχνουν ότι ο κίονας δεν σταματά στο έδαφος, αλλά συνεχίζει αρκετά μέτρα κάτω από τη στάθμη του σημερινού δρόμου, φτάνοντας μέχρι το επίπεδο της αρχαίας Αθήνας. Πάνω του διακρίνονται χαραγμένα ονόματα και ημερομηνίες πιστών από περασμένους αιώνες—ένα είδος «ιστορικού γκράφιτι» που μαρτυρά την επίσκεψη ανθρώπων που ζητούσαν θεραπεία ήδη από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Η γύρω γειτονιά ονομαζόταν παλαιότερα «Πλάτωμα των Αγίων Ολύμπων» ή «Κολύμπων», όνομα που πιθανώς παραπέμπει σε αρχαίες δεξαμενές ή λουτρά που σχετίζονταν με το Ασκληπιείο. Σύμφωνα με τοπικές δοξασίες, ο κίονας θεωρούνταν σημείο όπου κατοικούσαν πνεύματα της φύσης, λόγω της γειτνίασης με τα νερά του Ηριδανού.
Κάτω από το δάπεδο του ναού υπάρχουν θολωτά κενά που εξυπηρετούσαν την αποστράγγιση των υδάτων. Αν και δεν είναι προσβάσιμα στο κοινό, η αρχαιολογική έρευνα εντόπισε εκεί θραύσματα αγγείων της κλασικής εποχής, επιβεβαιώνοντας τη συνεχή χρήση του χώρου ανά τους αιώνες.
ΥΓ.Είναι ένας από τους μικρότερους ναούς της Αθήνας. Το γεγονός ότι χτίστηκε γύρω από την κολώνα δείχνει τον σεβασμό των μεταγενέστερων στο αρχαίο μνημείο, το οποίο θεωρούσαν ήδη «ιερό» και «θαυματουργό».
ΥΓ.Ο Άγιος Ιωάννης στην Κολώνα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα «συνύπαρξης» του αρχαίου κόσμου με τον χριστιανισμό, καθώς ο κορινθιακός κίονας που διαπερνά τη στέγη του ναού ανήκε πιθανότατα σε αρχαίο Ασκληπιείο ή ιερό του Απόλλωνα (θεοί συνδεδεμένοι με τη θεραπεία).
ΥΓ.Είναι πραγματικά ένα από τα πιο γοητευτικά "κρυμμένα" σημεία της Αθήνας. Ο Άγιος Ιωάννης στην Κολώνα αποτελεί ζωντανή απόδειξη της ιστορικής συνέχειας της πόλης, όπου η χριστιανική λατρεία «αγκαλιάζει» κυριολεκτικά το αρχαίο παρελθόν.
ΥΓ. Το «διάβασμα» των νημάτων: Εκτός από το δέσιμο των νημάτων, οι ιερείς συχνά διάβαζαν ειδικές ευχές πάνω από αυτά τα «μετάξια» πριν οι πιστοί τα τυλίξουν στον κίονα, ενισχύοντας τον τελετουργικό χαρακτήρα της ίασης.
ΥΓ. Στη Ρόδο υπήρχε ο περίφημος καθεδρικός ναός του Αγίου Ιωάννη του Κολακίου (St. John of the Collachium), ο οποίος ήταν ο κεντρικός ναός των Ιπποτών δίπλα στο Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου. Το όνομα "Κολάκιο" (Collachium) ηχητικά μοιάζει με την "Κολώνα" της Αθήνας, αλλά αναφέρεται στην οχυρωμένη συνοικία των Ιπποτών. Η ηχητική ομοιότητα της λέξης «Κολάκιο» (η οχυρωμένη περιοχή των Ιπποτών) με την «Κολώνα» της Αθήνας τροφοδοτεί συχνά αστικούς θρύλους ή παρανοήσεις.
ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ-2026- ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ.