Η έρευνα του Γρηγόρη Τσουκαλά το 2007 στον ναό της Αγίας Μαρίνας (κοντά στη Ρεντίνα/Μόδι Θεσσαλονίκης) εστίασε στην ανάδειξη των λαογραφικών και μυθολογικών στοιχείων που επιβιώνουν γύρω από το προσκύνημα.Ο Τσουκαλάς κατέγραψε τη μεταφυσική διάσταση του θρύλου για το ελάφι που ερχόταν μόνο του στον ναό την ημέρα της γιορτής της Αγίας για να θυσιαστεί. Η έρευνα συνέδεσε αυτή την πράξη με την αρχαία «συναίνεση» της φύσης προς το θείο, παραπέμποντας σε αντίστοιχες λατρείες της Αρτέμιδος.Μέσω της έρευνας προβλήθηκε η Αγία Μαρίνα ως η χριστιανική εξέλιξη της Πότνιας Θηρών (Κυρίαρχης των Ζώων), καθώς η λαϊκή παράδοση της περιοχής της αποδίδει τον απόλυτο έλεγχο πάνω στην άγρια φύση και τα στοιχεία της
Πρόκειται για έναν υστεροβυζαντινό ή μεταβυζαντινό ναό, ο οποίος ξεχωρίζει για τον ιδιαίτερο τρούλο του, καλυμμένο με παραδοσιακή σχιστόπλακα (σχιστόλιθο). Η σημερινή οικοδομή ανεγέρθηκε στα μέσα του 18ου αιώνα (ή το 1869, σύμφωνα με ορισμένες πηγές) από κατοίκους του χωριού Μόδι και Ηπειρώτες τεχνίτες. Πιθανολογείται ότι ο ναός χτίστηκε πάνω στα ερείπια παλαιότερου κτίσματος της αρχαίας Αρέθουσας.
Η ευρύτερη περιοχή, που περιλαμβάνει τον ναό και το παρακείμενο Κάστρο της Ρεντίνας, κατοικείται αδιάλειπτα από τη Νεολιθική εποχή. Η θέση της ήταν στρατηγική, καθώς αποτελούσε το μοναδικό πέρασμα από τη Μακεδονία προς τη Θράκη. Οι ανασκαφές στον λόφο του κάστρου έχουν φέρει στο φως:
- Εργαλεία της Νεολιθικής εποχής.
- Αρχαϊκά ειδώλια και όστρακα (θραύσματα αγγείων) που χρονολογούνται από την Κλασική έως τη Ρωμαϊκή περίοδο.
Ο ναός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με πλούσιες λαϊκές παραδόσεις. Η πιο ξακουστή αναφέρεται σε ένα ελάφι που εμφανιζόταν μυστηριωδώς κάθε χρόνο στο πανηγύρι της Αγίας. Σύμφωνα με τη διήγηση, την παραμονή ή ανήμερα της εορτής (17 Ιουλίου), το ελάφι κατέβαινε οικειοθελώς από το βουνό και κατευθυνόταν στον ναό ως «προσφορά» προς την Αγία Μαρίνα, συμβολίζοντας την ιερότητα του χώρου και της ημέρας.
- Το Κουρμπάνι: Σύμφωνα με το έθιμο, οι πιστοί άφηναν πρώτα το ζώο να ξεκουραστεί και να πιει νερό, και έπειτα το θυσίαζαν για το παραδοσιακό «κουρμπάνι» (το κοινό γεύμα της κοινότητας).
- Η Τιμωρία: Ο θρύλος λέει ότι το έθιμο σταμάτησε όταν μια χρονιά οι άνθρωποι, από ανυπομονησία και πλεονεξία, δεν άφησαν το ελάφι να ξαποστάσει και το έσφαξαν αμέσως. Έκτοτε, η Αγία «τιμώρησε» τους πιστούς και το ζώο δεν ξαναφάνηκε ποτέ. Μάλιστα, κάτοικοι της περιοχής ισχυρίζονται ότι διατηρούν μέχρι σήμερα κέρατα από εκείνα τα ελάφια ως οικογενειακά κειμήλια και φυλαχτά.
- Η Εύρεση της Εικόνας: Ο ναός θεωρείται θαυματουργός και προσελκύει χιλιάδες προσκυνητές. Η παράδοση αναφέρει ότι ένας ιερέας είδε στον ύπνο του την Αγία Μαρίνα, η οποία του υπέδειξε ένα συγκεκριμένο δέντρο όπου ήταν κρυμμένη η εικόνα της. Όταν έκοψαν τον κορμό, βρήκαν πράγματι την εικόνα και στο σημείο εκείνο ανηγέρθη ο ναός.
Η εύρεση της εικόνας μέσα στον κορμό ενός δέντρου στη Ρεντίνα δεν είναι μια απλή θρησκευτική διήγηση· αποτελεί μια συναρπαστική γέφυρα ανάμεσα στη χριστιανική πίστη και τις αρχέγονες, προχριστιανικές λατρείες της φύσης.
- Η Ιερότητα της Φύσης: Στην αρχαία Ελλάδα, τα δέντρα θεωρούνταν κατοικίες θεοτήτων (όπως οι Δρυάδες και οι Νύμφες). Η εικόνα εντός του δέντρου υποδηλώνει ότι το φυτό δεν είναι απλός οργανισμός, αλλά «δοχείο» θείας ενέργειας. Στη λαϊκή συνείδηση, η Αγία Μαρίνα διαδέχεται τη νύμφη ή τη θεότητα του δάσους, διατηρώντας την ιερότητα του σημείου.
- Locus Sanctus (Ο Ιερός Τόπος): Το γεγονός ότι ο ναός χτίστηκε ακριβώς στο σημείο του δέντρου αναδεικνύει τη συνέχεια του Ιερού Τόπου. Ο τόπος προϋπάρχει ως ιερός· η εικόνα απλώς επικυρώνει αυτή την ιδιότητα για τη νέα θρησκεία.
- Συμβολισμός: Το δέντρο λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος μεταξύ Γης και Ουρανού. Η εικόνα στην «καρδιά» του συμβολίζει τη Θεία Γνώση που παραμένει κρυμμένη μέσα στην ύλη (τη φύση), ενώ ο ιερέας που δέχεται το όραμα λειτουργεί ως ο μύστης που λαμβάνει την αποκάλυψη.
Η συσχέτιση της Αγίας Μαρίνας με τη θεά Άρτεμη και το ελάφι στη Ρεντίνα αποτελεί κλασικό παράδειγμα θρησκευτικού συγκρητισμού. Η χριστιανική λατρεία απορρόφησε και μετασχημάτισε προϋπάρχοντα λατρευτικά στοιχεία χιλιάδων ετών:
- Το Ιερό Ελάφι: Το ελάφι, αγαπημένο σύμβολο της Αρτέμιδος, επιβιώνει στην παράδοση της Ρεντίνας μέσω του ελαφιού που προσέρχεται οικειοθελώς για θυσία (κουρμπάνι). Το γεγονός αυτό συμβολίζει τη «συναίνεση» της φύσης απέναντι στο Θείο.
- Πότνια Θηρών: Ως «Κυρίαρχη των Ζώων», η Αγία αναλαμβάνει τον ρόλο της αρχαίας θεάς, ελέγχοντας την άγρια πανίδα και καθοδηγώντας την στον ιερό της χώρο.
- Η Υποταγή του Θηρίου: Στην ορθόδοξη εικονογραφία, η Αγία Μαρίνα απεικονίζεται να σφυρηλατεί ή να κρατά από τα κέρατα έναν δαίμονα. Αυτή η δυναμική μορφή της γυναίκας που καθυποτάσσει το κτήνος θυμίζει έντονα την Άρτεμη που δαμάζει τα θηρία της φύσης.
Η σύνδεση επεκτείνεται και στον κοινωνικό ρόλο των δύο μορφών:
- Άρτεμις: Λατρευόταν ως βοηθός των γυναικών στον τοκετό (με την ιδιότητα της Ειλείθυιας).
- Αγία Μαρίνα: Στη λαϊκή πίστη, οι γυναίκες καταφεύγουν σε αυτήν για βοήθεια στη γέννα και για την προστασία των βρεφών.
ΥΓ.Είναι πράγματι ένας από τους πιο υποβλητικούς ναούς της Μακεδονίας, όπου η ιστορία και ο θρύλος γίνονται ένα. Η παράδοση με το ελάφι που αναφέρατε είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη και σε άλλα προσκυνήματα στην Ελλάδα, συμβολίζοντας την αρμονία της φύσης με το θείο.Η σύνδεση της περιοχής με τον μεγάλο τραγικό ποιητή δίνει μια μοναδική πολιτιστική διάσταση. Λέγεται μάλιστα πως ο τάφος του στην Αρέθουσα έγινε αντικείμενο προσκυνήματος ήδη από την αρχαιότητα.Στην αρχαιότητα το ελάφι ήταν το ιερό ζώο της Αρτέμιδος. Η αντικατάστασή του από το «κουρμπάνι» της Αγίας Μαρίνας δείχνει τη μετάβαση από τη θεά του κυνηγιού και των δασών στη δική μας Αγία, που επίσης προστατεύει τη ζωή και την ύπαιθρο.
ΥΓ. Η ιστορία με το ελάφι που θυσιαζόταν οικειοθελώς είναι ένας από τους πιο δυνατούς θρύλους της ελληνικής υπαίθρου. Το μοτίβο του ζώου που έρχεται μόνο του για θυσία και της τιμωρίας που ακολουθεί όταν παραβιαστεί η ιερότητα της στιγμής (η ανυπομονησία των ανθρώπων), συναντάται και σε άλλες περιοχές, υπογραμμίζοντας τον σεβασμό που όφειλαν οι παλιοί στη φύση.
ΥΓ.Η συνέχεια του Ιερού Τόπου (Locus Sanctus): Η ιδέα ότι ο τόπος είναι ιερός πριν καν χτιστεί ο ναός. Η εικόνα μέσα στον κορμό του δέντρου «σφραγίζει» αυτή τη συνέχεια, μετατρέποντας τη φυσιολατρική ιερότητα σε χριστιανική λατρεία.
ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ -2007