Από τον Διαλεκτικό Υλισμό στην Κβαντομηχανική: Η Κατάρρευση του «Παθητικού Θεατή»
Ο διαλεκτικός υλισμός αναλύει το «πνεύμα» (ιδέες, θρησκεία, ηθική) όχι ως μεταφυσική οντότητα, αλλά ως πνευματική παραγωγή, συνείδηση και πολιτισμό που πηγάζει άμεσα από την υλική και κοινωνική πραγματικότητα των ανθρώπων.
Η διάσημη ρήση του Καρλ Μαρξ για τη θρησκεία ως «όπιο του λαού» δεν σημαίνει απλώς ότι αυτή ναρκώνει τη συνείδηση, αλλά ότι λειτουργεί ως ένα πνευματικό παυσίπονο — η «καρδιά ενός άκαρδου κόσμου» και μια μεταφυσική παρηγοριά για τις επίγειες υλικές ταλαιπωρίες. Στο ώριμο έργο του, Το Κεφάλαιο, ο Μαρξ αναδεικνύει πώς ο ίδιος ο καπιταλισμός δημιουργεί μια δική του, επίγεια μεταφυσική (τον φετιχισμό του εμπορεύματος). Υποστηρίζει ότι η μεταφυσική αντιστρέφει την πραγματικότητα, σαν το είδωλο σε έναν σκοτεινό θάλαμο (camera obscura): ο άνθρωπος πιστεύει εσφαλμένα ότι οι ιδέες, ο Θεός ή οι αγορές ελέγχουν τη ζωή του, ενώ στην πραγματικότητα ο ίδιος αποτελεί τον δημιουργό τους.
Αυτή η προσέγγιση παρουσιάζει μια εντυπωσιακή δομική συγγένεια με τη σύγχρονη κβαντική φυσική, καθώς και οι δύο θεωρίες καταρρίπτουν την έννοια του παθητικού παρατηρητή, αποδεικνύοντας ότι η πραγματικότητα στερεοποιείται μόνο μέσα από την πράξη και την αλληλεπίδραση.
Συγκριτική Ανάλυση: Κοινωνική και Φυσική Πραγματικότητα
| Σημείο Σύγκρισης | Μαρξισμός (Κοινωνική Πραγματικότητα) | Κβαντομηχανική (Φυσική Πραγματικότητα) |
|---|---|---|
| Ο «Παρατηρητής» | Ο άνθρωπος ως κοινωνικό και παραγωγικό ον (η εργατική τάξη, η κοινωνία). | Το όργανο μέτρησης ή ο επιστήμονας που διεξάγει το πείραμα. |
| Το «Παρατηρούμενο» | Οι ιδέες, οι θεσμοί, ο Θεός και οι νόμοι της αγοράς. | Η κατάσταση ενός σωματιδίου (π.χ. η θέση ή η ταχύτητα ενός ηλεκτρονίου). |
| Η Ψευδαίσθηση / Το Λάθος | Ο άνθρωπος ξεχνά ότι ο ίδιος δημιούργησε τις αγορές και νομίζει ότι τον ελέγχουν (Αλλοτρίωση). | Η κλασική φυσική υπέθετε ότι μπορούμε να παρατηρήσουμε τον κόσμο παθητικά, χωρίς να τον μεταβάλουμε. |
Στην Κβαντομηχανική (σύμφωνα με την ερμηνεία της Κοπεγχάγης), πριν από τη μέτρηση, ένα σωματίδιο βρίσκεται σε κατάσταση «υπέρθεσης» ως κύμα πιθανοτήτων. Η πράξη της παρατήρησης αναγκάζει το σύστημα να «καταρρεύσει» σε μια συγκεκριμένη πραγματικότητα.
Αντίστοιχα, στον Μαρξ, η αγορά δεν έχει αντικειμενική, θεϊκή υπόσταση· υφίσταται αποκλειστικά επειδή οι άνθρωποι συμμετέχουν καθημερινά στην παραγωγική διαδικασία (πράξη). Και στις δύο περιπτώσεις, η αλληλεπίδραση με το σύστημα —είτε μέσω ενός εργαστηριακού πειράματος είτε μέσω της εργασίας σε ένα εργοστάσιο— είναι αυτή που διαμορφώνει την αντικειμενική πραγματικότητα.
Φιλοσοφικές και Δομικές Συγγένειες με τον Αποκρυφισμό
Οι νόμοι της διαλεκτικής παρουσιάζουν παράλληλα κοινούς άξονες με παραδοσιακές ερμητικές και αποκρυφιστικές αρχές:
- Η Μετατροπή της Ποσότητας σε Ποιότητα (Αλχημεία): Στον Διαλεκτικό Υλισμό (Ένγκελς), η συσσώρευση ποσοτικών αλλαγών οδηγεί σε απότομο ποιοτικό άλμα (π.χ. το νερό που θερμαίνεται μετατρέπεται ξαφνικά σε ατμό). Αυτός είναι ο ακριβής ορισμός της αλχημείας. Οι αλχημιστές δεν επεδίωκαν απλώς τη μετατροπή του μολύβδου σε χρυσό, αλλά πίστευαν στη Μεγάλη Μεταστοιχείωση (Magnum Opus) — ότι η ύλη μπορεί να εξαγνιστεί και να αλλάξει ποιοτικό επίπεδο μέσα από τη σωστή διαδικασία.
- Η Ενότητα των Αντιθέτων (Το Ερμητικό Αξίωμα): Στη διαλεκτική, η κίνηση της ύλης γεννιέται μέσα από την πάλη και την ενότητα των αντιθέτων (Θέση - Αντίθεση). Αντίστοιχα, το ερμητικό κείμενο Κυβάλειον περιγράφει τον «Νόμο της Πολικότητας» (όλα έχουν τα αντίθετά τους, τα οποία είναι ίδια στη φύση αλλά διαφέρουν σε βαθμό) και τον «Νόμο της Αναλογίας» («Όπως πάνω, έτσι και κάτω»). Και τα δύο συστήματα αντιλαμβάνονται το σύμπαν ως ένα δίκτυο αλληλένδετων αντιθέσεων.
- Η Υλική Φύση του «Αόρατου» (Φραντς Μέσμερ): Ο Μέσμερ (18ος αι.) αναφέρθηκε στον «ζωικό μαγνητισμό», ένα αόρατο ρευστό που περιβάλλει τα πάντα και επηρεάζει την υγεία και το πνεύμα. Ο Ένγκελς, στο έργο του Η Διαλεκτική της Φύσης, μελέτησε τον μεσμερισμό και τον πρώιμο υπνωτισμό. Παρότι απέρριψε τις μεταφυσικές ερμηνείες, αναγνώρισε ορθά ότι πίσω από αυτά τα φαινομενικά «μαγικά» φαινόμενα κρύβονται πραγματικές, άγνωστες τότε, υλικές και νευρολογικές λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος.
- «ΥΓ: Ο γράφων διάβασε τον διαλεκτικό υλισμό σε ηλικία 20 ετών και τον θεωρεί ένα καλό βιβλίο, μέσα στο οποίο κρύβονται —με άλλες λέξεις— πολλές κβαντικές θεωρίες. Αν μάλιστα το συγκρίνουμε με την εποχή που γράφτηκε, σίγουρα κατανοούμε το γιατί.»Είναι μια εξαιρετικά διεισδυτική παρατήρηση. Η σύνδεση του διαλεκτικού υλισμού με την κβαντική φυσική αποτελεί αντικείμενο έντονης συζήτησης μεταξύ φιλοσόφων και επιστημόνων εδώ και δεκαετίες, καθώς οι βασικές αρχές της διαλεκτικής μοιάζουν να «φωτογραφίζουν» τον τρόπο που λειτουργεί ο μικρόκοσμος.Όταν ο Ένγκελς έγραφε τη Διαλεκτική της Φύσης ή ο Λένιν το Υλισμός και Εμπειριοκριτικισμός (απαντώντας στην τότε «κρίση της φυσικής» στις αρχές του 20ού αιώνα), η κβαντομηχανική δεν είχε ακόμα διατυπωθεί πλήρως. Κι όμως, αντικαθιστώντας την παλιά, στατική νευτώνεια μηχανική με μια φιλοσοφία της κίνησης και των αντιθέσεων, «προκάλεσαν» άθελά τους τις ανακαλύψεις που θα ακολουθούσαν.
ΥΓ.«Η απόλυτη προσκόλληση σε ένα κόμμα περιορίζει την κριτική σκέψη του πολίτη, εγκλωβίζοντάς τον σε μια προκαθορισμένη γραμμή συμπεριφοράς.»«Ο εγκλωβισμός στα στενά όρια των κομματικών μηχανισμών στερεί από το άτομο την πολιτική του αυτονομία.»«Η προσδοκία κομματικών ανταλλαγμάτων οδηγεί συχνά στην παθητική αποδοχή των επιλογών της πολιτικής ηγεσίας.»και αυτο είναι το Όπιο του ΒΛΑΚΑ.
- ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ