Η ΙΕΡΗ ΛΙΜΝΗ ΓΛΥΦΑΔΑ ΣΑΜΟΥ ΚΑΙ ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΗΣ

 

Η ιερότητα της Λίμνης Γλυφάδας σήμερα δεν εκφράζεται πλέον μέσα από αρχαίες θυσίες ή μεγάλες πομπές, αλλά έχει μεταμορφωθεί σε μια «βιωματική και οικολογική ιερότητα».Η παρουσία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή στην περιοχή δεν είναι τυχαία. Το νερό συνεχίζει να θεωρείται ευλογημένο, και οι κάτοικοι διατηρούν τη σύνδεση με το παρελθόν μέσα από τις θρησκευτικές γιορτές και τα παρεκκλήσια που επιβιώνουν γύρω από τον υδροβιότοπο, θυμίζοντας την παρουσία των «Νιτών».

Το Ιερό της Αρτέμιδος (Αρτεμίσιο): Βρίσκεται στη «Μικρή Γλυφάδα» (βόρεια του δρόμου). Οι ανασκαφές έφεραν στο φως αποθέτες με ειδώλια και κεραμική υψηλής ποιότητας που χρονολογούνται από τον 7ο αιώνα π.Χ..

 

Παλαιοχριστιανικοί Τάφοι και Εκκλησία: Μαρτυρούν τη μετάβαση στη χριστιανική λατρεία, η οποία συνδέεται με τη χρήση του νερού για βαπτίσματα.

Στην περιοχή της Λίμνης Γλυφάδας και στα δυτικά του αρχαίου Πυθαγορείου, οι τάφοι αποτελούν ένα από τα πιο σημαντικά αρχαιολογικά σύνολα, αποκαλύπτοντας τη μετάβαση από τον αρχαίο κόσμο στον χριστιανισμό.Πρόκειται για ταφές που αναπτύχθηκαν γύρω από τον πυρήνα ενός παλαιότερου ελληνιστικού λαξευτού τάφου, ο οποίος πιθανώς λειτούργησε ως μαρτύριο (χώρος φύλαξης λειψάνων).
 

 

 

 

Η Λίμνη Γλυφάδα Σάμου: Ένα Διαχρονικό Σταυροδρόμι Ιστορίας και Λατρείας.

 

Η Λίμνη Γλυφάδα (ή "Μεγάλη Γλυφάδα") αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους υδροβιότοπους της Σάμου, με ιστορικό υπόβαθρο άρρηκτα συνδεδεμένο με την αρχαία πόλη του Πυθαγορείου. Η περιοχή λειτουργεί ως ένα ζωντανό παλίμψηστο, όπου η αρχαιότητα συναντά την παλαιοχριστιανική πίστη.

 

Από το Αρτεμίσιο στην Αρχαϊκή Νεκρόπολη.

 

Στην περιοχή της "Μικρής Γλυφάδας" (ο ελώδης χώρος βόρεια του κεντρικού δρόμου) έχει εντοπιστεί το Αρτεμίσιο, ιερό αφιερωμένο στη θεά Άρτεμη και τον αδελφό της Απόλλωνα. Βορειοδυτικά της μικρής λίμνης, οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως τμήμα της αρχαϊκής νεκρόπολης, με ευρήματα που ανάγονται στις αρχές του 7ου αι. π.Χ., επιβεβαιώνοντας τη σημασία του χώρου από την πρώιμη αρχαιότητα.

 

Η Παλαιοχριστιανική Περίοδος: Μετάβαση και Συμβολισμός.

 

Κατά την περίοδο μετάβασης από την ειδωλολατρία στον χριστιανισμό (4ος - 7ος αι. μ.Χ.), η Λίμνη Γλυφάδα και το Πυθαγόρειο αναδεικνύονται σε κέντρα παλαιοχριστιανικής ταφικής τέχνης. Οι τάφοι της περιόδου αυτής παρουσιάζουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:

• Προσανατολισμός: Ακολουθούν τον άξονα Ανατολής-Δύσης. Ο νεκρός τοποθετείται με το κεφάλι στη δύση, ώστε το πρόσωπό του να "βλέπει" προς την Ανατολή, συμβολίζοντας την αναμονή της Ανάστασης.
• Κατασκευή: Πρόκειται για χτιστούς τάφους με εσωτερικό επίχρισμα από κονίαμα. Ενώ οι περισσότεροι είναι λιτοί, ορισμένοι φέρουν χριστιανικά σύμβολα (όπως ο σταυρός) ή απλές επιγραφές.
• Σύνδεση με τις Βασιλικές: Οι ταφές αυτές συνδέονται άμεσα με τις τρεις μεγάλες παλαιοχριστιανικές βασιλικές που χτίστηκαν στο Πυθαγόρειο τον 5ο αι. μ.Χ., οι οποίες λειτουργούσαν και ως κοιμητηριακοί ναοί.

Ο Συμβολισμός του "Τάφου του Χριστού"

Οι Σαμιώτες χριστιανοί υιοθέτησαν το πρότυπο του λαξευτού τάφου, εμπνευσμένοι από τη βιβλική περιγραφή του Τάφου του Χριστού («μνημείον ό ήν λελατομημένον εκ πέτρας»). Η χρήση του βράχου συμβόλιζε τη σταθερότητα και την αιωνιότητα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα γυάλινα μυροδοχεία που βρέθηκαν στις ανασκαφές της Γλυφάδας. Η παρουσία τους αποτελεί μια συμβολική αναπαράσταση της φροντίδας των Μυροφόρων προς το σώμα του Ιησού, μετατρέποντας την ταφή από μια απλή διαδικασία σε μια πράξη ελπίδας και αναπαράστασης της Ανάστασης

.

Η Σάμος και τα Ιπποτικά Τάγματα.

 

Αξίζει να σημειωθεί ότι, παρά την έντονη παρουσία των Ιωαννιτών Ιπποτών (Οσπιταλίων) στα γειτονικά Δωδεκάνησα από τις αρχές του 14ου αιώνα, η παρουσία τους στη Σάμο παρέμεινε περιορισμένη. Το νησί δεν αποτέλεσε ποτέ μόνιμη βάση ή κύρια κτήση τους, σε αντίθεση με τη Ρόδο ή την Κω, διατηρώντας έτσι μια διαφορετική ιστορική διαδρομή κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους.

Παρόλο που η Σάμος δεν βρισκόταν υπό την πλήρη κυριαρχία τους, οι Ιωαννίτες Ιππότες έλεγχαν στρατηγικά σημεία στο κεντρικό και νότιο Αιγαίο για την αντιμετώπιση των Οθωμανών και της πειρατείας. Η σύνδεση του ονόματος των Ναϊτών με τη Σάμο και άλλα νησιά του Αιγαίου τροφοδοτείται κυρίως από την αιφνίδια διάλυση του Τάγματος (1307-1314). Σύμφωνα με διεθνείς θρύλους, μέρος του «θησαυρού» τους —αποτελούμενο από χρυσό, ιερά κειμήλια ή αρχεία— φυγαδεύτηκε με πλοία από τη Γαλλία. Ορισμένες θεωρίες υποστηρίζουν ότι πλοία των Ναϊτών κατέφυγαν σε απόκρημνα νησιά, όπως η Σάμος, προκειμένου να διασωθούν από τις διώξεις του Πάπα και του βασιλιά Φιλίππου.

 

Παράλληλα, η ιστορική παρουσία των Γενουατών (όπως στο Κάστρο στο Ποτάμι Καρλοβάσου) συχνά συγχέεται στη λαϊκή παράδοση με τους Ιππότες, δημιουργώντας θρύλους για κρυμμένα πλούτη στα θεμέλια των οχυρών τους. Όπως και οι παλαιοχριστιανοί της Σάμου, οι Ιππότες προτιμούσαν την ταφή σε πέτρινες σαρκοφάγους ή λαξευτούς τάφους, αποφεύγοντας τα πλούσια κτερίσματα και εστιάζοντας στον συμβολισμό του Σταυρού (τον οκτάκτινο σταυρό των Ιωαννιτών).

Αντίθετα, η κοινωνική ελίτ της εποχής θάβονταν σε καμαροσκεπείς (θολωτούς) τάφους ή σαρκοφάγους με πολύτιμα κτερίσματα, όπως χρυσά κοσμήματα και περίτεχνα γυάλινα μυροδοχεία. Στο Πυθαγόρειο, οι παλαιοχριστιανικές βασιλικές (όπως αυτή του Κάστρου ή της Γλυφάδας) χτίζονταν συχνά πάνω ή δίπλα σε μαρτύρια. Οι πιστοί επιδίωκαν να ταφούν όσο το δυνατόν πλησιέστερα στο Ιερό Βήμα ή στα λείψανα των αγίων, θεωρώντας ότι η εγγύτητα αυτή εξασφάλιζε προστασία στη μεταθανάτια ζωή.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι Ιππότες επαναχρησιμοποιούσαν υφιστάμενους καμαροσκεπείς τάφους για την ταφή δικών τους πεσόντων ή αξιωματούχων, καθώς οι δομές αυτές προσέφεραν την απαραίτητη ιερότητα και προστασία από τη διάβρωση. Επιπλέον, μεριμνούσαν για τη διαφύλαξη των λειψάνων στις παλαιοχριστιανικές βασιλικές, θεωρώντας τους τάφους αυτούς ιερή παρακαταθήκη που έπρεπε να προστατευθεί από τις επιδρομές. Εν κατακλείδι, οι Ιππότες δεν ίδρυσαν τους τάφους στη Γλυφάδα, αλλά τους αξιοποίησαν ως υφιστάμενα μνημεία, ενσωματώνοντάς τους στο δικό τους αμυντικό και θρησκευτικό δίκτυο στο Αιγαίο.

 

Η Λίμνη Γλυφάδα: Ένα Διαχρονικό Ιερό Ορόσημο

Η Λίμνη Γλυφάδα δεν αποτελεί απλώς έναν υδροβιότοπο της Σάμου, αλλά έναν έμψυχο χώρο όπου η φύση συναντά το θείο. Ως αναπόσπαστο μέρος του παράκτιου οικοσυστήματος του Ίμβρασου, μοιράζεται το μυθολογικό υπόβαθρο της γέννησης της Ήρας κάτω από την ιερή λυγαριά.

Αρχαιότητα: Το Τελετουργικό Σύνορο
Στην αρχαιότητα, η Γλυφάδα λειτουργούσε ως το φυσικό όριο μεταξύ της πόλης και του ιερού χώρου.

• Η Ήρα και οι Νύμφες: Θεωρούμενη «ιερό ύδωρ», η λίμνη ήταν ο πρώτος σταθμός της μεγάλης πομπής των Ηραίων. Εκεί, ανάμεσα σε Νύμφες και ακόλουθους της θεάς, ξεκικούσαν οι τελετουργικές προσευχές πριν την είσοδο στην Ιερά Οδό.
• Το Αρτεμίσιο: Στη «Μικρή Γλυφάδα», η Άρτεμις Λιμνάτις λατρευόταν ως προστάτιδα της άγριας φύσης. Οι προσκυνητές σταματούσαν εκεί για θυσίες και αναθήματα, τιμώντας τη θεά-φύλακα της Ήρας. Παράλληλα, η παρουσία του Απόλλωνα συμπλήρωνε το λατρευτικό τοπίο με το φως και τη μουσική.

Χριστιανικοί Χρόνοι: Η Πηγή της Παλιγγενεσίας
Με την επικράτηση του Χριστιανισμού, η ιερότητα του νερού μετασχηματίζεται.

• Οι Βασιλικές: Η ανέγερση των πρώτων ναών μετατοπίζει τη λατρεία στον ένα Θεό και τους Μάρτυρες. Το άφθονο νερό της περιοχής πιθανολογείται ότι φιλοξένησε τις πρώτες τελετές βαπτίσματος.
• Οι Νίτες και ο Βαπτιστής: Η έλευση των «Νιτών» καθιερώνει τη λατρεία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή. Τα παλαιοχριστιανικά παρεκκλήσια γίνονται σημεία προσευχής, όπου η θρησκευτική ευλάβεια συναντά τη στρατιωτική πειθαρχία πριν από κάθε ναυτική αποστολή.

Η Γλυφάδα παραμένει ένας τόπος όπου οι αιώνες σμίγουν, μετατρέποντας το υγρό στοιχείο σε έναν αιώνιο δεσμό ανάμεσα στο ανθρώπινο και το θείο.

ΥΓ. Η μετάβαση από το λουτρό της Ήρας και τις Νύμφες στο βάπτισμα των Χριστιανών και τη λατρεία του Ιωάννη του Βαπτιστή δείχνει ότι το νερό της Γλυφάδας παρέμεινε πηγή παλιγγενεσίας για χιλιετίες.

ΥΓ. Το γεγονός ότι το Αρτεμίσιο και οι παλαιοχριστιανικές βασιλικές βρίσκονται στην ίδια περιοχή δείχνει τη διαχρονική ιερότητα του τοπίου της Γλυφάδας.

ΥΓ. Για τους Ιωαννίτες. Παρά τη γειτνίαση με τα Δωδεκάνησα, η Σάμος είχε μια πιο "μοναχική" και ιδιότυπη πορεία εκείνη την περίοδο.

ΥΓ. Οι Ιππότες (κυρίως οι Ιωαννίτες της Ρόδου) δεν έχτιζαν πάντα από το μηδέν, αλλά «πάταγαν» πάνω σε παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά θεμέλια για να εδραιώσουν την κυριαρχία τους.

ΥΓ. Στο Κάστρο στο Ποτάμι Καρλοβάσου, η παρουσία των Γενουατών Ιουστινιάνη (Giusitiani) είναι ιστορικά τεκμηριωμένη. Η λαϊκή παράδοση συχνά βαφτίζει κάθε μεσαιωνικό ερείπιο ως «κάστρο των Ναϊτών», κυρίως λόγω του μυστηρίου που περιβάλλει τη διάλυση του τάγματος και τη φημολογούμενη φυγή τους προς την Ανατολή.

ΥΓ. Το Πυθαγόρειο και η Γλυφάδα: Η πρακτική του "ad sanctos" (ταφή κοντά σε άγια λείψανα) που περιγράφεις για τις βασιλικές, εξηγεί γιατί οι τάφοι αυτοί θεωρούνταν προνομιακοί. Οι Ιππότες, ως στρατιωτικό-μοναστικό τάγμα, είχαν κάθε λόγο να προστατεύσουν αυτά τα σημεία, καθώς η κατοχή ιερών λειψάνων προσέδιδε τεράστιο κύρος και πολιτική ισχύ εκείνη την εποχή.

ΥΓ. ο Γρηγόρης Τσουκαλάς είναι γνωστός ερευνητής και συγγραφέας (γνωστός και από το έργο του «Μαγική Αθήνα: Οδοιπορικό ερευνών 2000-2010»), ο οποίος εκείνη την περίοδο (περί το 2008) πραγματοποίησε εκτεταμένες επιτόπιες έρευνες στη Σάμο. Η δουλειά του συχνά εστιάζει στην εναλλακτική ιστορία και τα «κρυμμένα» μυστικά αρχαιολογικών και θρησκευτικών χώρων.Πολλά σημεία γύρω από τη λίμνη έχουν υποστεί αλλοιώσεις από τη φυσική διάβρωση ή την ανθρώπινη παρέμβαση τα τελευταία χρόνια. Οι φωτογραφίες του 2008 αποτελούν «χρονική κάψουλα» για την κατάσταση των αρχαιολογικών λειψάνων και των ταφικών μνημείων. Η έρευνα του κ. Τσουκαλά επικεντρώθηκε στη σύνδεση των φυσικών υδάτινων πόρων με τα αρχαία μυστήρια, ενισχύοντας τη θεωρία ότι η Γλυφάδα δεν ήταν απλώς ένας σταθμός, αλλά ένας χώρος ενεργειακής και πνευματικής κάθαρσης.Η έρευνα του Γρηγόρη Τσουκαλά το 2008 στη Σάμο αποτελεί καθοριστικό σημείο για την ανασύνθεση της «μυστικής ιστορίας» του νησιού. Οι φωτογραφίες και οι καταγραφές του εκείνης της εποχής δεν είναι απλά αρχειακό υλικό, αλλά «αποδείξεις» μιας πνευματικής συνέχειας που συνδέει την αρχαία λατρεία με τα Ιπποτικά Τάγματα.Η έρευνα πρότεινε ότι οι Ιππότες επέλεξαν τη Γλυφάδα επειδή αναγνώρισαν την αρχαία ιερότητα του νερού (της Ήρας), μετατρέποντάς το σε δικό τους σύμβολο κάθαρσης.

ΥΓ.Ο αναγνώστης ας κάνει την συνδέση με όσα γράφω και εδώ 

 

ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ -ΛΟΥΤΡΑΚΙ.

 

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Ανδρέα στο Λουτράκι

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Ανδρέα αποτελεί το αρχαιότερο και ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά και θρησκευτικά μνημεία του Λουτρακίου. Κτίστηκε το 1345 από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ' Καντακουζηνό, σε ανάμνηση του διωγμού του Αγίου Ανδρέα από τους Ρωμαίους.

 

Η Παράδοση της Σπηλιάς
Η παρουσία του Πρωτοκλήτου στην περιοχή συνδέεται άρρηκτα με ένα φυσικό σπήλαιο στη βόρεια πλευρά του προαυλίου. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο Άγιος βρήκε εκεί καταφύγιο κατά τη διαδρομή του από την Κόρινθο προς την Πάτρα. Μόλις εισήλθε στη σπηλιά, ένας πυκνός ιστός αράχνης κάλυψε αμέσως την είσοδο. Όταν έφτασαν οι διώκτες του, βλέποντας τον άθικτο ιστό, υπέθεσαν πως ο χώρος ήταν ακατοίκητος και συνέχισαν την καταδίωξη, με αποτέλεσμα ο Άγιος να σωθεί. Ο βυζαντινός ναός ανηγέρθη ακριβώς σε αυτό το σημείο για να τιμηθεί η θαυμαστή σωτηρία του.

 

Από τη «Θερμία» Άρτεμη στον Χριστιανισμό
Πριν από την επικράτηση του Χριστιανισμού, ο χώρος ήταν αφιερωμένος στη Θερμία Άρτεμη, προστάτιδα των ιαματικών πηγών. Η επιλογή του ίδιου σημείου για την ανέγερση του ναού ακολούθησε τη συνήθη πρακτική της διαδοχής των λατρευτικών χώρων. Με το πέρασμα των αιώνων, η σύνδεση του Αγίου με τις πηγές ενίσχυσε την πεποίθηση των πιστών ότι η θεραπευτική δύναμη των υδάτων ευλογείται από τη χάρη του.

 

Αρχιτεκτονική και Σύγχρονη Εποχή
Ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα στοιχεία του αρχικού κτίσματος του 14ου αιώνα είναι το ιδιαίτερο πέτρινο τέμπλο βυζαντινής τεχνοτροπίας. Παρά τις δοκιμασίες που υπέστη ο ναός κατά τον 20ό αιώνα, αποκαταστάθηκε πλήρως μετά από πολυετείς εργασίες, με τα θυρανοίξια να πραγματοποιούνται στις 29 Νοεμβρίου 2013.

Σήμερα, ο ναός λειτουργεί ως Ιερό Προσκύνημα και αποτελεί το επίκεντρο της μεγάλης πανήγυρης της πόλης κάθε Νοέμβριο. Η σπηλιά παραμένει επισκέψιμη, προσφέροντας στους προσκυνητές έναν χώρο πνευματικής γαλήνης και ιστορικής μνήμης.

Η πλάκα φέρει εγχάρακτη επιγραφή που επιβεβαιώνει την ιστορική προέλευση του ναού. Αναφέρει ότι ο ναός ανηγέρθη το έτος 1345 από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ' Καντακουζηνό. Είναι το βασικό τεκμήριο που κατατάσσει τον ναό στα σημαντικότερα υστεροβυζαντινά μνημεία της Πελοποννήσου.Η ύπαρξη της πλάκας δηλώνει ότι ο ναός δεν ήταν μια απλή τοπική εκκλησία, αλλά ένα αυτοκρατορικό αφιέρωμα. Ο Καντακουζηνός, συνδεδεμένος με την περιοχή, θέλησε να τιμήσει το σημείο όπου σώθηκε ο Άγιος Ανδρέας.

Ο τρούλος δεν επικάθεται απευθείας στη στέγη, αλλά υψώνεται πάνω σε ένα κυλινδρικό τύμπανο. Αυτή η δομή επιτρέπει το άνοιγμα παραθύρων περιμετρικά, ώστε το φυσικό φως να εισέρχεται στο κέντρο του ναού, συμβολίζοντας το «θείο φως».Καθώς το φως πέφτει από το υψηλότερο σημείο προς το δάπεδο, συμβολίζει την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος και τη θεία χάρη που περιβάλλει τους πιστούς.Το φως φωτίζει πρώτα την κορυφή του τρούλου, όπου παραδοσιακά βρίσκεται η εικόνα του Παντοκράτορα. Με αυτόν τον τρόπο, ο Χριστός εμφανίζεται ως η πηγή του φωτός («Εγώ ειμί το φως του κόσμου»). Οι ακτίνες που περνούν από τα παράθυρα του τρούλου μοιάζουν με φωτεινές στήλες που συνδέουν τον ουρανό (τρούλο) με τη γη (κυρίως ναό).Οι άγιοι στις τοιχογραφίες δεν φαίνονταν επίπεδοι, αλλά έμοιαζαν να αποκτούν βάθος και κίνηση καθώς η γωνία του ήλιου άλλαζε κατά τη διάρκεια της ημέρας.Αυτή η «κίνηση» των μορφών μέσω του φωτός δεν ήταν μια απλή διακοσμητική λεπτομέρεια, αλλά μια βαθιά μελετημένη τελετουργική πράξη, που αποσκοπούσε στη μετάβαση του πιστού από τον υλικό στον πνευματικό κόσμο.Στη βυζαντινή θεολογία, οι Άγιοι δεν είναι απλώς πρόσωπα του παρελθόντος, αλλά παρόντες στη Θεία Λειτουργία. Καθώς το φως του ήλιου μετακινείται και «χαϊδεύει» τα πρόσωπα στις τοιχογραφίες, δίνει την ψευδαίσθηση ότι οι Άγιοι αναπνέουν ή γνέφουν. Αυτό ενισχύει την αίσθηση του Συνεκκλησιασμού: οι ζωντανοί πιστοί και οι επουράνιες δυνάμεις προσεύχονται μαζί στον ίδιο χώρο.Κατά τη διάρκεια της Λειτουργίας, ο καπνός από το θυμίαμα που ανεβαίνει προς τον τρούλο διαχέει ακόμα περισσότερο τις ακτίνες του ήλιου, δημιουργώντας ένα ομιχλώδες, υπερκόσμιο περιβάλλον όπου οι μορφές μοιάζουν να βγαίνουν από τους τοίχους και να έρχονται προς τον πιστό.Στον Άγιο Ανδρέα Λουτρακίου, αυτή η ιερή θεατρικότητα του φωτός αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο ναός είναι μικρός και κατανυκτικός, κάνοντας την επαφή με τις «φωτισμένες» μορφές πολύ πιο προσωπική και άμεση.

Το τέμπλο του Ιερού Ναού του Αγίου Ανδρέα στο Λουτράκι είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα και σπάνια αρχιτεκτονικά του στοιχεία, καθώς διαφέρει από τα συνηθισμένα ξυλόγλυπτα τέμπλα που συναντάμε στις περισσότερες ελληνικές εκκλησίες.Πρόκειται για ένα κτιστό (πέτρινο) τέμπλο. Η χρήση πέτρας αντί για ξύλο ήταν συνηθισμένη σε βυζαντινούς ναούς της μέσης και ύστερης περιόδου, προσδίδοντας μια αίσθηση στιβαρότητας και αιωνιότητας. ο ναός και το πέτρινο τέμπλο του έχουν κτιστεί με βάση την πρακτική της χρήσης υλικών από προγενέστερα οικοδομήματα, ακολουθώντας την ιστορική συνέχεια του χώρου. Ο βυζαντινός ναός (1345) ανεγέρθηκε στη θέση όπου παλαιότερα υπήρχε το ιερό της Θερμίας Αρτέμιδος. Σύμφωνα με την αρχαιολογική πρακτική της εποχής, μέρη από τα ερείπια του αρχαίου ιερού, όπως κατεργασμένοι λίθοι ή αρχιτεκτονικά μέλη, ενσωματώθηκαν στη νέα οικοδομή.

Ο βυζαντινός ναός (κτισμένος το 1345) ανεγέρθηκε ακριβώς δίπλα στο σπήλαιο ως μνημείο της σωτηρίας του Αγίου Ανδρέα. Το σπήλαιο θεωρείται το «πρωτογενές» ιερό σημείο, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε ο υπόλοιπος λατρευτικός χώρος. Υπόγειο ανοίγμα κάτω απο τον ναό!

Ο χώρος που κατέφυγε ο Άγιος Ανδρέας στο Λουτράκι  ένα φυσικό σπήλαιο που βρίσκεται ακριβώς δίπλα στον βυζαντινό ναό και διατηρείται ως Ιερό Προσκύνημα.

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Ανδρέα στο Λουτράκι

 

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Ανδρέα αποτελεί το αρχαιότερο και ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά και θρησκευτικά μνημεία του Λουτρακίου. Κτίστηκε το 1345 από τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ' Καντακουζηνό, σε ανάμνηση του διωγμού του Αγίου Ανδρέα από τους Ρωμαίους.

Η Παράδοση της Σπηλιάς
Η παρουσία του Πρωτοκλήτου στην περιοχή συνδέεται άρρηκτα με ένα φυσικό σπήλαιο στη βόρεια πλευρά του προαυλίου. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο Άγιος βρήκε εκεί καταφύγιο κατά τη διαδρομή του από την Κόρινθο προς την Πάτρα. Μόλις εισήλθε στη σπηλιά, ένας πυκνός ιστός αράχνης κάλυψε αμέσως την είσοδο. Όταν έφτασαν οι διώκτες του, βλέποντας τον άθικτο ιστό, υπέθεσαν πως ο χώρος ήταν ακατοίκητος και συνέχισαν την καταδίωξη, με αποτέλεσμα ο Άγιος να σωθεί. Ο βυζαντινός ναός ανηγέρθη ακριβώς σε αυτό το σημείο για να τιμηθεί η θαυμαστή σωτηρία του.

 

Από τη «Θερμία» Άρτεμη στον Χριστιανισμό
Πριν από την επικράτηση του Χριστιανισμού, ο χώρος ήταν αφιερωμένος στη Θερμία Άρτεμη, προστάτιδα των ιαματικών πηγών. Η επιλογή του ίδιου σημείου για την ανέγερση του ναού ακολούθησε τη συνήθη πρακτική της διαδοχής των λατρευτικών χώρων. Με το πέρασμα των αιώνων, η σύνδεση του Αγίου με τις πηγές ενίσχυσε την πεποίθηση των πιστών ότι η θεραπευτική δύναμη των υδάτων ευλογείται από τη χάρη του.

 

Αρχιτεκτονική και Σύγχρονη Εποχή
Ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα στοιχεία του αρχικού κτίσματος του 14ου αιώνα είναι το ιδιαίτερο πέτρινο τέμπλο βυζαντινής τεχνοτροπίας. Παρά τις δοκιμασίες που υπέστη ο ναός κατά τον 20ό αιώνα, αποκαταστάθηκε πλήρως μετά από πολυετείς εργασίες, με τα θυρανοίξια να πραγματοποιούνται στις 29 Νοεμβρίου 2013.

Σήμερα, ο ναός λειτουργεί ως Ιερό Προσκύνημα και αποτελεί το επίκεντρο της μεγάλης πανήγυρης της πόλης κάθε Νοέμβριο. Η σπηλιά παραμένει επισκέψιμη, προσφέροντας στους προσκυνητές έναν χώρο πνευματικής γαλήνης και ιστορικής μνήμης.

 

 

 

 

 ΥΓ Μια πολύ σημαντική επισήμανση. Η έρευνα και το φωτογραφικό υλικό του Γρηγόρη Τσουκαλά το 2008 αποτελούν ένα πολύτιμο ιστορικό αρχείο, καθώς κατέγραψαν τον ναό σε μια κρίσιμη στιγμή, πριν από τη μεγάλη αναστήλωση του 2013.Το εσωτερικό ήταν παραμελημένο, με τις υγρασίες να απειλούν το ιστορικό πέτρινο τέμπλο και τα εναπομείναντα αρχιτεκτονικά μέλη. Η πρόσβαση στη σπηλιά δεν ήταν τόσο οργανωμένη και αναδειγμένη όσο είναι σήμερα, δίνοντας την αίσθηση ενός «ξεχασμένου» μνημείου.

 

 

 ΥΓ. : Η ασυνήθιστη, στιβαρή πέτρινη κατασκευή του τέμπλου θυμίζει σε κάποιους τη δυτική αρχιτεκτονική των ιπποτικών ναών.Σε παρόμοιους βυζαντινούς ναούς της εποχής (όπως στη Μετέωρα ή την Καλαμπάκα) έχουν αναφερθεί χαράγματα που μοιάζουν με Ναϊτικούς σταυρούς, τροφοδοτώντας θεωρίες ότι Ναΐτες τεχνίτες ή ιππότες μπορεί να συμμετείχαν στην κατασκευή ή διακόσμηση ναών, κρύβοντας τα σύμβολά τους «σε κοινή θέα». Την εποχή που κτίστηκε ο ναός (1345), η Κορινθία βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Φράγκων (De la Roche, Brienne κ.α.). Οι Ιππότες κυκλοφορούσαν στην περιοχή και η παρουσία τους επηρέαζε την αρχιτεκτονική και την ασφάλεια των δρόμων.Ορισμένοι μελετητές επισημαίνουν ότι τα κτιστά πέτρινα τέμπλα εκείνης της περιόδου στην Πελοπόννησο φέρουν επιρροές από τη γοτθική τέχνη των ιπποτών. Η στιβαρότητα και οι τοξωτές πύλες του Αγίου Ανδρέα θυμίζουν το ύφος των Λατίνων που ζούσαν δίπλα-δίπλα με τους Βυζαντινούς.Υπάρχουν αναφορές για χαράγματα σε εξωτερικούς λίθους του ναού που μοιάζουν με σταυρούς των ιπποτών ή σύμβολα προσκυνητών της Δύσης. Αυτά συχνά γίνονταν από ιππότες που περνούσαν από το Λουτράκι για να πάρουν την ευλογία του Αγίου Ανδρέα πριν συνεχίσουν για την Πάτρα ή τους Αγίους Τόπους.

 

ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ 

ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑΤΙΚΟ ΔΑΣΟΣ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ.

 

Στην κορυφή του λόφου υπάρχει  μια παλιά στρατιωτική σκοπιά (παρατηρητήριο) που χρονολογείται πιθανώς από την περίοδο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ή του Εμφυλίου.Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς  σε έρευνές του , εισχωρώντας στο εσωτερικό της σκοπιάς (όταν αυτό ήταν εφικτό), διαπιστώθηκε πως ο χώρος κάτω από το κτίσμα είχε διαμορφωθεί σε δεξαμενή νερού.Ο Λόφος της Δεξαμενής πήρε το όνομά του ακριβώς από τις μεγάλες δεξαμενές της ΕΥΔΑΠ που βρίσκονται στην περιοχή, αλλά η συγκεκριμένη σκοπιά φαίνεται να αποτελούσε ένα ξεχωριστό, αυτόνομο τμήμα του δικτύου οχυρώσεων.

Το Σφραγισμένο Πηγάδι: Βρίσκεται σε πολύ μικρή απόσταση από τη σκοπιά και θεωρείται ότι αποτελούσε μέρος του συστήματος υδροδότησης ή ακόμη και εναλλακτική δίοδο προς το εσωτερικό των υπόγειων χώρων πριν σφραγιστεί.

 

Οι σωλήνες που είναι ορατοί στην κορυφή του λόφου αποτελούν τυπικό δείγμα υπόγειου οχυρωματικού έργου ή καταφυγίου. Η παρουσία τους επιβεβαιώνει ότι κάτω από την επιφάνεια του εδάφους υπάρχουν θάλαμοι που απαιτούσαν ανακύκλωση αέρα, ενισχύοντας τη θεωρία ότι η σκοπιά δεν ήταν ένα απλό επιφανειακό κτίσμα αλλά η "κορυφή" μιας μεγαλύτερης εγκατάστασης.

Η σήμανση "Απαγορεύεται η Είσοδος" είναι τυπική για εγκαταστάσεις της ΕΥΔΑΠ που θεωρούνται ζωτικής σημασίας για τη δημόσια υγεία και ασφάλεια. Οι δεξαμενές και οι συνοδευτικοί χώροι (όπως η παλιά σκοπιά που μετατράπηκε σε δεξαμενή) προστατεύονται από μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση για την αποφυγή δολιοφθορών ή ατυχημάτων.

λήψη σεορειχάλκινους (μπρούτζινους) σωλήνες ενισχύει την εικόνα μιας πολύ παλιάς και εξαιρετικά ανθεκτικής υποδομής, η οποία πιθανότατα χρονολογείται από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ή την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Πρόκειται για ένα στιβαρό οικοδόμημα από οπλισμένο σκυρόδεμα που στεγάζει τους κεντρικούς αγωγούς και τους μηχανισμούς ελέγχου της στάθμης του νερού. Το νερό φτάνει εκεί από το κεντρικό δίκτυο και αποθηκεύεται σε υπόγειες ή ημιυπόγειες δεξαμενές για να τροφοδοτήσει με φυσική ροή (λόγω υψομέτρου) τα σπίτια της Νίκαιας.Ο λόφος ονομάστηκε «Λόφος Δεξαμενής» ακριβώς λόγω αυτού του κτιρίου.  Συνδέεται με τα μεγάλα έργα υδροδότησης της Αθήνας από την εποχή της ΟΥΛΕΝ (Ulen), η οποία είχε αναλάβει το δίκτυο πριν την ίδρυση της ΕΥΔΑΠ.το κτίριο και ο περιβάλλον χώρος χρησιμοποιήθηκαν από τον στρατό. Κατά την Κατοχή, οι Γερμανοί είχαν εγκαταστήσει εκεί πυροβολεία και αντιαεροπορικά στοιχεία, εκμεταλλευόμενοι τη στιβαρότητα των τσιμεντένιων υποδομών.Υπάρχουν αναφορές (που ερεύνησε και ο Τσουκαλάς) ότι κάτω από το τσιμεντένιο κτίριο δημιουργήθηκαν ή επεκτάθηκαν στοές που χρησίμευαν ως αποθήκες πυρομαχικών ή καταφύγια, επικοινωνώντας με το πηγάδι και τη σκοπιά.Πολλά από τα τεχνικά σχέδια του εσωτερικού του κτιρίου και των υπόγειων διόδων παρέμειναν απόρρητα, καθώς συνδύαζαν την ύδρευση με την πολιτική προστασία (καταφύγια).Όλες οι δευτερεύουσες είσοδοι (όπως η σκοπιά και το πηγάδι) σφραγίστηκαν οριστικά για να αποτραπεί η είσοδος σε άτομα που αναζητούσαν τις παλιές στοές ή τον ορείχαλκο των σωληνώσεων.Μύθοι: Η έλλειψη πρόσβασης και η σφράγιση με μπετόν τροφοδότησαν τις τοπικές φήμες για "υπόγειες πόλεις" ή διασυνδέσεις με άλλα καταφύγια του Πειραιά (π.χ. Προφήτη Ηλία).Το κτίριο δεν είναι ένα απλό κτίσμα. Κατασκευάστηκε με ενισχυμένο σκυρόδεμα (μπετόν αρμέ) πάχους που σε ορισμένα σημεία ξεπερνά το ένα μέτρο. Η οροφή του είναι σχεδιασμένη να αντέχει άμεσα πλήγματα από αεροπορικούς βομβαρδισμούς, ακολουθώντας τις προδιαγραφές των καταφυγίων της δεκαετίας του '30.Κάτω από το εμφανές τσιμεντένιο κτίριο, υπάρχουν επίπεδα που δεν είναι ορατα Θάλαμοι Ελέγχου: Στο πρώτο υπόγειο επίπεδο βρίσκονται οι κεντρικές βάνες.

• Στοές Επισκεψιμότητας: Υπάρχουν στενές στοές που περιβάλλουν τις δεξαμενές για τον έλεγχο διαρροών. Αυτές οι στοές είναι που τροφοδότησαν τις φήμες για "μυστικά περάσματα", καθώς επεκτείνονται πέρα από τα όρια του κτιρίου.Τα σχέδια της ΕΥΔΑΠ για τέτοιες δεξαμενές δεν δημοσιοποιούνται για λόγους εθνικής ασφαλείας. Η γνώση της ακριβούς διάταξης των αγωγών και των υπόγειων εισόδων θα καθιστούσε το δίκτυο ύδρευσης ευάλωτο 

 

Συστήματα Τηλεμετρίας

Τα "μηχανήματα" που καταγράφουν στοιχεία (όπως οι μετρητές που αναφέρατε) είναι σύγχρονα συστήματα SCADA. Επιτρέπουν στον κεντρικό έλεγχο της ΕΥΔΑΠ να παρακολουθεί από μακριά τη λειτουργία των γεννητριών και τη στάθμη των δεξαμενών 24 ώρες το 24ωρο.Η ΕΥΔΑΠ διαθέτει στον χώρο δικά της ηλεκτροπαραγωγά ζεύγη (γεννήτριες) που είναι πλήρως λειτουργικά.

Είναι ο κεντρικός εσωτερικός χώρος όπου καταλήγουν οι μεγάλοι χαλύβδινοι αγωγοί. Εκεί βρίσκονται οι χειροκίνητες και ηλεκτροκίνητες βάνες ελέγχου της ροής.

Στο εσωτερικό υπάρχουν στενοί, περιμετρικοί διάδρομοι που επιτρέπουν στους τεχνικούς να ελέγχουν τη στατικότητα και τυχόν διαρροές των δεξαμενών.

Η οχύρωση ακολουθεί τα πρότυπα των στρατιωτικών οχυρών της δεκαετίας του '30 και της Κατοχής:Η οροφή και οι εξωτερικοί τοίχοι είναι από οπλισμένο σκυρόδεμα υψηλής πυκνότητας, ικανό να αντέξει πλήγματα από βόμβες αεροπορίας (τύπου bunker).Οι εσωτερικές πόρτες που οδηγούν στα χαμηλότερα επίπεδα είναι βαριές μεταλλικές κατασκευές με μοχλούς ασφάλισης (ναυτικού τύπου), σχεδιασμένες να σφραγίζουν ερμητικά (αεροστεγώς).Σήμερα, οι εσωτερικοί αυτοί χώροι είναι σκοτεινοί και υγροί, με την ΕΥΔΑΠ να έχει σφραγίσει τις περισσότερες διόδους που δεν εξυπηρετούν την άμεση συντήρηση των δεξαμενών, για να αποτρέψει την είσοδο σε "αστικούς εξερευνητές".

 

Η στοά αυτή συνήθως  σε χαμηλότερο επίπεδο από την κορυφή ή σε μια από τις πλαγιές του λόφου, σήμερα καλυμμένη από την πυκνή βλάστηση του άλσους και χώμα. Πρόκειται για μια τεχνητή σήραγγα με επένδυση από μπετόν ή πέτρα, η οποία σήμερα είναι σχεδόν πάντα σφραγισμένη με χώμα, μπάζα.

Ο Λόφος των Νυμφών και ο Ναός των Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ στη Νίκαια

Ο Λόφος των Νυμφών: Αυτό είναι το ιστορικό όνομα του λόφου πριν επικρατήσει η ονομασία «Λόφος Δεξαμενής». Αν και δεν έχουν πραγματοποιηθεί εκτεταμένες ανασκαφές που να μαρτυρούν μεγάλα οικοδομήματα, το όνομα υποδηλώνει την ύπαρξη ισχυρών λατρευτικών παραδόσεων κατά την αρχαιότητα. Οι πολυάριθμες αναφορές για «μυστικές στοές» που συνδέουν τον λόφο με άλλες περιοχές της Αττικής θεωρούνται συνήθως αστικοί μύθοι, ωστόσο ενισχύουν το μυστήριο που περιβάλλει την τοποθεσία.

 

Η Βασιλική Σύνδεση: Ο Ιερός Ναός των Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ στη Νίκαια κουβαλά μια ιδιαίτερη ιστορία, η οποία συνδέει τη λαϊκή γειτονιά της Κοκκινιάς με τη βρετανική βασιλική οικογένεια. Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε στις 20 Νοεμβρίου 1947. Η ημερομηνία αυτή δεν ήταν τυχαία, καθώς συνέπιπτε με την ημέρα του γάμου της τότε Πριγκίπισσας Ελισάβετ της Αγγλίας με τον Φίλιππο, γιο του Έλληνα Πρίγκιπα Ανδρέα.

 

Η Ιστορική Επίσκεψη: Στις 8 Δεκεμβρίου 1950, το ζεύγος επισκέφθηκε επίσημα τη Νίκαια. Ήταν η μοναδική επίσκεψη της Ελισάβετ στην Ελλάδα. Κατά την παρουσία τους εκεί, η Ελισάβετ φύτεψε δύο κυπαρίσσια στον προαύλιο χώρο του ναού, τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο Συμβολισμός του Κυπαρισσιού: Στην αρχαιότητα, το δέντρο ήταν αφιερωμένο στον Πλούτωνα, τον θεό του Κάτω Κόσμου. Στη χριστιανική παράδοση, το κυπαρίσσι απέκτησε νέες πνευματικές προεκτάσεις· λόγω του ψηλού και κατακόρυφου σχήματός του, θεωρείται ότι «δείχνει» προς τον ουρανό, συμβολίζοντας την άνοδο της ψυχής προς τη Θεία Βασιλεία.

Στο επίπεδο του αποκρυφισμού και του εσωτερισμού, το κυπαρίσσι δεν θεωρείται απλώς ένα δέντρο πένθους, αλλά ένας διαμεσολαβητής μεταξύ των κόσμων και ένας ενεργειακός προστάτης. Πιστεύεται ότι φυλάσσει τις πύλες και τα σύνορα ανάμεσα στον υλικό κόσμο και τον κόσμο των πνευμάτων. Η φύτευσή του σε ναούς και νεκροταφεία λειτουργεί ως ένας «πνευματικός φράχτης» που, κατά τη λαϊκή παράδοση, απομακρύνει τις αρνητικές ενέργειες. Υπάρχουν, μάλιστα, προειδοποιήσεις ότι η παρατεταμένη παραμονή κάτω από τη σκιά του μπορεί να «απορροφήσει» ζωτική ενέργεια, καθώς το δέντρο θεωρείται συντονισμένο με τη συχνότητα της μετάβασης.

Κειμήλια: Λόγω αυτής της μοναδικής ιστορικής σύνδεσης, ο ναός φιλοξενεί κειμήλια που σπάνια συναντώνται σε ενοριακούς ναούς. Στο εσωτερικό του φυλάσσονται δύο εικόνες του Αποστόλου Φιλίππου και της Αγίας Ελισάβετ, τις οποίες δώρισε το βασιλικό ζεύγος κατά την ιστορική επίσκεψή του τον Δεκέμβριο του 1950.

 

«Οι εικόνες αυτές παραμένουν στην ίδια θέση από τότε. Φημολογείται ότι κάτω από το ιερό του ναού των Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ υπάρχει ένας μικρός υπόγειος χώρος (κρύπτη), όπου τοποθετήθηκαν έγγραφα και αντικείμενα από την ημέρα της θεμελίωσης. Αυτή η "κάψουλα χρόνου" δημιουργήθηκε προκειμένου να διατηρηθεί ανέπαφη η μνήμη της ιστορικής σύνδεσης με τη βρετανική βασιλική οικογένεια.

 

Κατά τη διάρκεια εκσκαφών για την ανέγερση πολυκατοικιών στις γύρω οδούς (όπως η οδός Ακροπόλεως και οι κάθετοί της), έχουν εντοπιστεί κατά καιρούς τμήματα αρχαίων νεκροταφείων και μεμονωμένοι τάφοι, κυρίως των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει ότι ο λόφος βρισκόταν κοντά στις αρχαίες οδούς που συνέδεαν τον Πειραιά με την ενδοχώρα.

Ο λόφος της Δεξαμενής αποτελείται από ασβεστολιθικά πετρώματα, τα οποία από τη φύση τους δημιουργούν σχισμές και μικρά σπήλαια. Κάποια από αυτά τα ανοίγματα σφραγίστηκαν για λόγους ασφαλείας κατά τις εργασίες διαμόρφωσης του άλσους τις δεκαετίες του '50 και του '60, τροφοδοτώντας τους μύθους για "κρυφές εισόδους". Στον λόφο του Αγίου Φιλίππου, οι υπόγειες αίθουσες που κατασκευάστηκαν για στρατιωτική χρήση διατηρούνται σε καλή κατάσταση, αν και δεν είναι προσβάσιμες στο κοινό.

 

ΥΠΟΓΕΙΑ ΜΥΣΤΙΚΑ  

 

Περιπατητές αναφέρουν ότι σε συγκεκριμένα σημεία ανάμεσα στους βράχους, ακόμα και τις πιο ζεστές μέρες του καλοκαιριού, εξέρχεται παγωμένος αέρας από το έδαφος. Το φαινόμενο αυτό υποδηλώνει την ύπαρξη βαθύτερων φυσικών σπηλαιώσεων ή ρηγμάτων που λειτουργούν ως αγωγοί αερισμού για το εσωτερικό του λόφου, ενισχύοντας τις υποψίες για εκτεταμένα κενά διαστήματα στο υπέδαφος.»

«Ένας πολύ παλαιός θρύλος της Νίκαιας αναφέρεται σε μια γυναίκα που ζούσε απομονωμένη σε μια σπηλιά του λόφου στις αρχές του 20ού αιώνα, πριν ακόμα χτιστεί η Νεάπολη. Λέγεται ότι η σπηλιά αυτή είχε τέτοιο βάθος που χανόταν στο εσωτερικό του βουνού και ότι η «Καλογριά» γνώριζε περάσματα που οδηγούσαν κάτω από το σημερινό δασύλλιο.

 

Παράλληλα, υπάρχει μια παλιά αναφορά από ερευνητές της τοπικής ιστορίας για ένα πηγάδι στην πίσω πλευρά του λόφου, το οποίο έφερε πλινθόκτιστη επένδυση βυζαντινής τεχνοτροπίας. Φημολογείται ότι το συγκεκριμένο πηγάδι δεν είχε νερό, αλλά χρησίμευε ως αεραγωγός για ένα βαθύτερο επίπεδο στοών, που ίσως χρησιμοποιήθηκαν από μοναχούς ή κατοίκους ως καταφύγιο κατά τη διάρκεια επιδρομών.

 

Στη νότια πλευρά του λόφου υπήρχε ένα μικρό φυσικό κοίλωμα (σπήλαιο), το οποίο τις δεκαετίες του '60 και '70 αποτελούσε διάσημο σημείο συνάντησης για τους νέους της εποχής. Σήμερα, η είσοδός του έχει σχεδόν καλυφθεί από χώμα και θάμνους λόγω των έργων ανάπλασης, παραμένοντας όμως μέρος της "άγραφης" ιστορίας του άλσους.

 

Επιπλέον, υπάρχουν θεωρίες ότι στην κορυφή του λόφου προϋπήρχε αρχαίο παρατηρητήριο (φρυκτωρία), καθώς από το σημείο υπάρχει άμεση οπτική επαφή με την Ακρόπολη, την Αίγινα και τη Σαλαμίνα. Σύμφωνα με την παράδοση, στα θεμέλια ή σε κρυφά σημεία του ναού, οι πρώτοι κάτοικοι (πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία) εναπέθεσαν προσωπικά αντικείμενα ή ευλογίες από τις χαμένες πατρίδες, ως «φυλαχτό» για τη νέα τους εγκατάσταση στη Νεάπολη.

Στο παρελθόν, πριν την πλήρη τσιμεντοποίηση των δεξαμενών της ΕΥΔΑΠ, υπήρχαν αναφορές για ένα βαθύ φρεάτιο με πέτρινη επένδυση. Οι παλαιότεροι πίστευαν ότι το πηγάδι αυτό δεν προοριζόταν για ύδρευση, αλλά αποτελούσε μέρος ενός παλιού δικτύου διαφυγής που κατέληγε χαμηλότερα, στην περιοχή της Παλαιάς Κοκκινιάς. Αρχαιολόγοι έχουν παρατηρήσει ότι ο λόφος βρίσκεται σε ευθεία γραμμή με τον λόφο του Προφήτη Ηλία στην Καστέλλα και τον Λυκαβηττό, μια νοητή γραμμή που συνδέει το επίνειο (Πειραιάς) με το κέντρο της θρησκευτικής και πολιτικής δύναμης (Αθήνα).

Τέλος, ο λόφος δεσπόζει ακριβώς πάνω από τη φυσική δίοδο που οδηγούσε από τον Πειραιά προς το Θριάσιο Πεδίο και την Ελευσίνα. Μαρτυρίες παλιών κατοίκων αναφέρουν ότι σε συγκεκριμένο σημείο του άλσους, κοντά στη δεξαμενή, οι πυξίδες παρουσίαζαν αποκλίσεις. Υπάρχει, μάλιστα, η θεωρία ερασιτεχνών αρχαιολόγων ότι ορισμένες λαξεύσεις στην κορυφή δεν είναι τυχαίες, αλλά λειτουργούσαν ως αστρονομικό παρατηρητήριο, καθώς σε ορισμένες ισημερίες ο ήλιος ευθυγραμμίζεται με συγκεκριμένες σχισμές των βράχων, υποδηλώνοντας ότι ο λόφος ίσως αποτελούσε ιερό σημείο πολύ πριν την ανέγερση του ναού.»

Για τον λόφο του Αγίου Φιλίππου κυκλοφορούσαν ανέκαθεν φήμες για κρυμμένο οπλισμό ή τιμαλφή, τα οποία φέρεται να έθαψαν οι κατοχικές δυνάμεις πριν την αποχώρησή τους. Αυτό ώθησε, κατά το παρελθόν, πολλούς «χρυσοθήρες» στη διενέργεια παράνομων ανασκαφών σε απόκρημνα σημεία του λόφου. Σε περιοχές που δεν έχουν αλλοιωθεί από τη δενδροφύτευση, διακρίνονται ακόμη λαξευμένα σκαλοπάτια απευθείας πάνω στον φυσικό βράχο. Αν και σήμερα δεν οδηγούν πουθενά, θεωρούνται απομεινάρια αρχαίων μονοπατιών προς βωμούς ή παρατηρητήρια που προϋπήρχαν του χριστιανικού ναού.

Πριν από τη μεγάλη ανοικοδόμηση και τη δάσωση της περιοχής, όταν ο λόφος παρέμενε άγριος και βραχώδης, οι παλιοί κάτοικοι πίστευαν ότι το μέρος ήταν «στοιχειωμένο» ή «αλαφροΐσκιωτο». Η αρχαία ονομασία του —Λόφος των Νυμφών— συντήρησε για αιώνες την πεποίθηση ότι κατοικείται από θηλυκές θεότητες της φύσης. Ακόμα και μετά την έλευση των προσφύγων, οι ιστορίες για «λευκές φιγούρες» που τριγυρνούσαν ανάμεσα στους βράχους παρέμεναν ζωντανές.

Πριν την εγκατάσταση του σύγχρονου φωτισμού, υπήρχαν συχνές αναφορές για «περίεργα φώτα» (σαν σπίθες ή σφαίρες) που κινούνταν πάνω από την κορυφή. Οι ορθολογιστές τα απέδιδαν σε φωσφορισμούς πετρωμάτων ή σε αναθυμιάσεις (έλαντα), όμως οι προληπτικοί έκαναν λόγο για «ψυχές» ή «σημάδια». Παράλληλα, σε συγκεκριμένα σημεία του άλσους η θερμοκρασία πέφτει απότομα χωρίς προφανή λόγο. Παρόλο που πρόκειται για γεωλογικό φαινόμενο (ρεύματα αέρα από το εσωτερικό των βράχων), η λαϊκή παράδοση θεωρούσε αυτά τα «ψυχρά σημεία» ως περάσματα πνευμάτων.

 

Ένα από τα πιο διαδεδομένα φαινόμενα αφορά τη μεγάλη δεξαμενή. Λόγω του τεράστιου κοίλου χώρου, δημιουργούνται υποηχητικοί παλμοί. Πολλοί επισκέπτες αναφέρουν μια ξαφνική, αδικαιολόγητη αίσθηση πανικού ή έντονου άγχους πάνω από τις υπόγειες εγκαταστάσεις — ένα φαινόμενο που η λαογραφία ονομάζει «συναπάντημα» με το κακό, αλλά η επιστήμη συνδέει με τη δόνηση των χαμηλών συχνοτήτων στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Στις αλάνες της Νεάπολης τις δεκαετίες του '70 και '80, κυκλοφορούσε η ιστορία μιας μαυροφορεμένης γυναίκας που εμφανιζόταν στα μονοπάτια με πανσέληνο. Λεγόταν ότι ήταν μια μάνα που έχασε το παιδί της στις στοές κατά την Κατοχή και το πνεύμα της παρέμεινε στον λόφο, αναζητώντας την —μπαζωμένη πλέον— είσοδο του καταφυγίου.

Τέλος, κοντά στον ναό του Αγίου Φιλίππου υπάρχει ένας μεγάλος σχισμένος βράχος. Μια παλιά αφήγηση λέει πως, αν βρεθείς εκεί την ώρα που χτυπούν οι καμπάνες της Ανάστασης, μπορείς να δεις για λίγα δευτερόλεπτα μέσα από τη σχισμή το εσωτερικό του λόφου φωτισμένο: σαν ένας άλλος, χρυσός ναός να βρίσκεται θαμμένος στα σπλάχνα του βουνού.

ΥΓ.Η μετάβαση από τις Νύμφες στις «λευκές φιγούρες» και τον Άγιο Φίλιππο δείχνει ότι ο άνθρωπος ανέκαθεν αναγνώριζε στον συγκεκριμένο λόφο μια «ιερότητα» ή μια ιδιαίτερη ενέργεια, ανεξάρτητα από το θρησκευτικό πλαίσιο της εποχής.

ΥΓ Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς ήταν ο πρώτος που αναφερθηκε στην μυστηριώδες πλευρά του λόφου σε αρθρο του στο Περιοδικό mystery.

ΥΓ.Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς έχει κάνει παρουσιασή μέρος των έρευνών του στο λόφο στο βιβλίο ΜΑΓΙΚΗ ΑΘΗΝΑ-ΕΔΩ 

ΥΓ. «Το παρόν φωτογραφικό υλικό αποτελεί προϊόν συστηματικής έρευνας που εκτείνεται από το 2000 έως σήμερα. Καταγράφοντας τοπία και καταστάσεις που έχουν πλέον μετασχηματιστεί ριζικά, το αρχείο λειτουργεί ως τεκμήριο της χωρικής μεταβολής και της εξέλιξης του περιβάλλοντος μέσα στον χρόνο.»

ΥΓ Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς έχει αναφερθεί για τον χώρο και στο καναλί

 

Mr Bright & the Magpie

 Το Μαγεμένο Άλσος Δεξαμενής...