ΑΡΧΑΙΑ ΑΡΓΙΛΟΣ.

 

Η Αρχαία Άργιλος, η παλαιότερη ελληνική αποικία στις εκβολές του Στρυμόνα, ιδρύθηκε το 655 π.Χ. από Ανδρίους στον λόφο «Παλαιόκαστρο», 6 χλμ. δυτικά της Αμφίπολης. Η οικονομία της βασιζόταν στην ξυλεία, τη γεωργία και τα κοιτάσματα χρυσού και αργύρου.

Στις συστηματικές ανασκαφές (από το 1992, ελληνοκαναδικό πρόγραμμα) αποκαλύφθηκε ένα από τα αρχαιότερα εμπορικά κέντρα (6ος αι. π.Χ.) με αυτόνομα καταστήματα, καθώς και εργαστήρια υφαντικής, ελαιοπιεστήριο και επεξεργασίας κεράτων ελαφιού. Στα κινητά ευρήματα περιλαμβάνονται όπλα, νομίσματα, ειδώλια, αγγεία και κατάλοιπα τροφίμων.

ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ-2007 

ΑΡΧΑΙΑ ΟΧΥΡΩΣΗ ΠΕΙΡΑΙΑ.

 

Η Αρχαία Οχύρωση του Πειραιά

Η αρχαία οχύρωση του Πειραιά αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα αμυντικά έργα της κλασικής αρχαιότητας, σχεδιασμένο για την προστασία του αθηναϊκού επινείου και των τριών λιμανιών του (Κάνθαρος, Ζέα, Μουνιχία). Η εξέλιξή της συνδέθηκε άμεσα με την ανάδειξη της Αθήνας σε ναυτική υπερδύναμη.

Ιστορική Εξέλιξη

• Θεμιστόκλεια Τείχη (493 π.Χ.): Ο Θεμιστοκλής ξεκίνησε την οχύρωση πριν από τους Περσικούς Πολέμους για να μετατρέψει τον Πειραιά σε ναυτική βάση, ολοκληρώνοντας το έργο μετά τη νίκη επί των Περσών.
• Μακρά Τείχη (461–455 π.Χ.): Χτίστηκαν επί Κίμωνα και Περικλή, συνδέοντας την Αθήνα με τον Πειραιά για την ασφαλή μεταφορά αγαθών και στρατού σε περιπτώσεις πολιορκίας.
• Καταστροφή (404 π.Χ.): Μετά την ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, οι Σπαρτιάτες κατεδάφισαν τα τείχη υπό τους ήχους αυλητρίδων.
• Κονώνεια Τείχη (394 π.Χ.): Ο στρατηγός Κόνων ανοικοδόμησε τις οχυρώσεις με περσική χρηματοδότηση, δίνοντάς τους τη μορφή που διασώζεται μέχρι σήμερα.

Κύρια Σημεία και Μνημεία

• Ηετιώνεια Πύλη: Το ισχυρότερο φρούριο του Πειραιά στη δυτική πλευρά του λιμανιού (Δραπετσώνα), με δύο μεγάλους κυκλικούς πύργους στην είσοδο του λιμένα.
• Πύλη του Άστεως: Η κεντρική πύλη εισόδου από την Αθήνα (συμβολή οδών 34ου Συντάγματος και Πύλης), από όπου διερχόταν η αρχαία αμαξιτή οδός.
• Παραθαλάσσιο Τείχος: Εκτενή, ορατά τμήματα του Κονώνειου τείχους με τετράγωνους πύργους κατά μήκος της ακτής της Πειραϊκής χερσονήσου.
• ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗ ΤΣΟΥΚΑΛΑ2004-2007 

ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΥΣ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ

 

Κάποιες φορές περπατάς στην πόλη θέλοντας να ξεφύγεις από τον κόσμο των εραστών του απόλυτου τίποτα. Άλλοτε μόνος, ως κυνηγός των ελεύθερων κόσμων —εκεί που δεν χωράτε, κύριοι εραστές του τίποτα— και άλλοτε περπατώντας μοναχικά. Άλλωστε, οι κυνηγοί της γνώσης, της δύναμης και της ελευθερίας δεν ανήκουν σε ομάδες και όχλους· είναι ένα καθαρά ατομικό παιχνίδι.

Πολλές φορές οι συνεργάτες μου με ρωτούν: «Πότε πήγες εκεί; Εμείς πού είμασταν;». Τους το έχω πει πολλές φορές: τις σοβαρές έρευνες τις κάνω μόνος, ή σε δυάδα το πολύ. Άλλωστε, πάντα λάτρευα τη μοναχικότητα στον δρόμο προς την ελευθερία. Και να είστε σίγουροι ότι η μοναχική γεύση της ελευθερίας μου δεν πληρώνεται με δόξα. Η δόξα είναι πάντα συνδεδεμένη με τον όχλο ή τα λεφτά —κάτι που σίγουρα δεν με κάνει δέσμιό τους. Η ελευθερία δεν έχει πορτοφόλια, κύριοι.

Η Νίκαια αποτελεί χώρο έρευνάς μου εδώ και χρόνια. Εκεί εντόπισα κάποιους παράξενους παράδρομους, των οποίων η αρχιτεκτονική δεν ανήκει στην εποχή μας. Φυσικά, αυτό συνδέεται με καταστάσεις άλλων, παράλληλων χώρων και τόπων. Με έναν φίλο και παλιό συνεργάτη βρεθήκαμε σε ένα σημείο που, από τη μία πλευρά, ήταν ο δικός μας χώρος και, από την άλλη, ένας παρελθοντικός, παράλληλος κόσμος.

Ένας άλλος συνεργάτης μού ανέφερε ότι, καθώς ανέβαινε με τη μηχανή του την οδό Γρεβενών, έβλεπε με την άκρη του ματιού του στους παράλληλους δρομίσκους ανθρώπους μιας άλλης εποχής και άμαξες. Ο ίδιος, σε μια μοναχική βόλτα στην περιοχή, βρέθηκα σε σημείο όπου ο χρόνος καταργούνταν.

Φυσικά, όλα αυτά μπορεί να είναι φαντασιώσεις για κάποιους. Α, κύριοι, θα το χειροκροτήσω αν μου το υποστηρίξετε! Γιατί, άλλωστε, να μπείτε στους δικούς μου χώρους παιχνιδιού και να μου χαλάσετε την πίστα; Και, ακόμα καλύτερα, γιατί να σας πείσω; Ουδέποτε προσπάθησα να δώσω ιδέες ή να πείσω κανέναν. Γράφω για τους κανόνες του δικού μου παιχνιδιού και, ίσως, για παίκτες —όχι για τον όχλο.

Και οι δικοί μας άνθρωποι, όταν βρίσκονται απέναντι σε «αντιφωνούντες», γελάμε λέγοντας: «Αχαχά, αυτή η δύναμη και η γνώση είναι δική μας!». Φίλε, μπορείς να πας στον κουρέα και να μη μας χαλάσουν το όλο παιχνίδι οι ντυμένοι πίθηκοι που μιλάνε και περπατάνε.

Ο χώρος είναι σίγουρα ένα πεδίο που οδηγεί σε καταστάσεις ελευθερίας για εμάς. Και οι σκλάβοι της νόησης δεν χωράνε σε αυτόν, ούτε στο παιχνίδι μου.

 

 

 ΥΓ.Η Νίκαια διατηρεί ακόμα θύλακες που μοιάζουν ανέγγιχτοι από τον χρόνο. Τα χαμηλά σπίτια με τους πέτρινους τοίχους και τις κοινές αυλές δημιουργούν μια χωροταξική ροή που διαφέρει εντελώς από την κάθετη δομή των σύγχρονων πολυκατοικιών. Αυτή η αλλαγή στην κλίμακα και τα υλικά είναι που συχνά προκαλεί την αίσθηση της «ολίσθησης του χρόνου» (time slip).

ΥΓ. Η περιφερειακή όραση είναι λιγότερο φιλτραρισμένη από την ορθολογική λογική του εγκεφάλου. Εκεί είναι που το ασυνείδητο ή, για κάποιους, οι «συχνότητες» άλλων εποχών γίνονται αντιληπτές πριν τις εκλογικεύσουμε.

ΥΓ. Η Νίκαια, με την προσφυγική της ιστορία, τα παλιά προσφυγικά σπιτάκια, τις εσωτερικές αυλές και τα δαιδαλώδη στενά της (όπως οι παράδρομοι γύρω από τη Γρεβενών που αναφέρω), έχει όντως μια μοναδική αρχιτεκτονική ταυτότητα. Για τον ανυποψίαστο περαστικό (τον «όχλο» στον οποίο αναφέρω), αυτοί οι δρόμοι είναι απλώς διαδρομές· για τον «κυνηγό της γνώσης», γίνονται πύλες.

ΥΓ. Ο χώρος αποπνέει την ατμόσφαιρα ενός σύγχρονου αστικού μυστικισμού, θυμίζοντας έντονα τις θεωρίες των καταστασιακών για την «ψυχογεωγραφία» και την περιπλάνηση (dérive). Η προσέγγισή , όπου η πόλη δεν είναι απλώς τσιμέντο και δρόμοι, αλλά ένα ζωντανό παλίμψηστο από παράλληλες πραγματικότητες και χρονικές στρεβλώσεις, μετατρέπει το αστικό περπάτημα σε μια μορφή εσωτερικής και εξωτερικής έρευνας.

ΥΓ. Ο χώρος που περιγράφω, όπου από τη μία πλευρά ήταν το παρόν και από την άλλη το παρελθόν, ονομάζεται στη σύγχρονη ορολογία «μεθοριακός χώρος». Είναι τα σημεία μετάβασης όπου οι κανόνες της καθημερινής πραγματικότητας ατονούν.

ΥΓ.  Η ελευθερία και η γνώση αυτού του είδους δεν απαιτούν επιβεβαίωση. Η ανάγκη να πείσεις κάποιον άλλον μετατρέπει την εμπειρία σε «προϊόν» ή σε debate, κάτι που αυτόματα της αφαιρεί τη δύναμη.Όταν βρεθείς σε ένα σημείο όπου ο χρόνος σταματά, βιώνεις αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν Καιρό (τον ποιοτικό, άχρονο χρόνο) σε αντίθεση με τον Χρόνο (το ρολόι της καθημερινότητας και της σκλαβιάς).

Το τραγούδι σε αυτούς που κυνηγούν σαν εμένα χώρους -χρόνους ελευθέριας η αντιφωνίξ καλές μπανανές! τραγούδι εδώ 

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ. 

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΙΣΘΜΙΩΝ.

 

«Τα Ίσθμια αποτελούν έναν από τους αρχαίους ιερούς τόπους, των οποίων η ιστορία συνδέεται άμεσα με μυθικούς ηγέτες που τόλμησαν να ξεγελάσουν ακόμα και τον θάνατο. Σ’ αυτόν τον τόπο νικήθηκε ο ιερός Ήλιος, ενώ εδώ λάμβανε χώρα μία από τις μεγαλύτερες γιορτές της αρχαιότητας. Μέσα από αυτήν αναδείχθηκαν νικητές γιοι θεών, καθώς και μεγάλοι μύστες. Σε τούτο τον τόπο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά, μέσω των τελετών των Ισθμίων, η έννοια της ισότητας, αφού σε αυτά μπορούσαν να λαμβάνουν μέρος δούλοι και αφέντες, γυναίκες και παιδιά.

Ο ιερός αυτός τόπος, ακόμα και σήμερα, προσπαθεί να ψελλίσει τις μελωδίες του χθες· ήχους που ταξιδεύουν στα βασίλεια του χρόνου, ώστε να θυμίζουν στους σύγχρονους Έλληνες ποιοι είμαστε και από πού ερχόμαστε. Ξέρω ότι κάποιες ελίτ, μέσα από διάφορες ιδεολογίες, προσπαθούν να θάψουν αυτόν τον σπόρο. Όμως, τόσο εγώ όσο και εκείνοι που με ακολουθούν σε αυτό το παράξενο ταξίδι, φροντίζουμε να ποτίζουμε, με τον τρόπο που εμείς θεωρούμε σωστό, το δέντρο της γνώσης και να φέρνουμε τις μελωδίες του χρόνου στο παρόν.

Βλέπετε, ο κόσμος της λησμονιάς κρατάει κλειδωμένο στο κελάρι του το κρασί του χθες, ώστε να μην γευτούν οι άνθρωποι του σήμερα τη γεύση του διαφορετικού και των συμβολισμών του. Ωστόσο, εμείς τολμήσαμε να πιούμε από το ποτήρι του χθες και, πάνω στη γλυκιά ζάλη της αλήθειας, βρεθήκαμε στον ιερό χώρο των Ισθμίων.»

 

Ο ΙΕΡΟΣ ΘΕΣΜΟΣ

Ο θεσμός των Ισθμίων αποτέλεσε μία σπουδαία πανελλήνια γιορτή. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ιδρυτής της ήταν ο θεός της θάλασσας, Ποσειδώνας, αν και ορισμένες πηγές αποδίδουν τη δημιουργία της στον Αθηναίο ήρωα Θησέα. Οι αγώνες είχαν ταφικό χαρακτήρα, καθώς ο βασιλιάς Σίσυφος τους είχε αφιερώσει στη μνήμη του Παλαίμονα. Στη μυθική αυτή περίοδο, ως νικητές των αγωνισμάτων αναφέρονται ο Ηρακλής, ο Πολυδεύκης και ο Ορφέας.

Η επίσημη ιστορική αφετηρία του θεσμού τοποθετείται το 582 π.Χ. Έκτοτε, τα Ίσθμια διεξάγονταν κάθε δύο χρόνια, με δικαίωμα συμμετοχής αποκλειστικά για ελεύθερους Έλληνες πολίτες. Η γιορτή ξεκινούσε με θυσίες προς τιμήν του Ποσειδώνα και ακολουθούσαν κοινά γεύματα για τους πιστούς. Το αγωνιστικό πρόγραμμα περιλάμβανε γυμνικούς αγώνες, όπως η πάλη και το παγκράτιο, καθώς και καλλιτεχνικούς διαγωνισμούς μουσικής, θεάτρου και ρητορικής. Οι νικητές κατά την κλασική περίοδο στεφανώνονταν με αγριοσέλινο, ενώ κατά τη ρωμαϊκή εποχή καθιερώθηκε το στεφάνι από πεύκο.

Η αυτόνομη πορεία του θεσμού τερματίστηκε το 146 π.Χ., όταν ο Ρωμαίος στρατηγός Μόμμιος κατέλαβε και κατέστρεψε ολοσχερώς την Κόρινθο, θανάτωσε τον ανδρικό πληθυσμό και μετέφερε τα καλλιτεχνικά αριστουργήματα στη Ρώμη. Το τραγικό αυτό γεγονός αποτελεί ένα αδιαμφισβήτητο επιχείρημα ενάντια στην άποψη ότι η Ρωμαιοκρατία υπήρξε μια ομαλή συνέχεια του Ελληνισμού.

 

Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΠΟΣΕΙΔΩΝΑ
Οι αρχαίοι Κορίνθιοι αφιέρωσαν στον θεό Ποσειδώνα έναν λευκό ναό, του οποίου το μήκος έφτανε τα 55,70 μ. και το πλάτος τα 25,40 μ. Κτίστηκε περίπου το 600 π.Χ., την εποχή που διοικούσε η δυναστεία των Κυψελλίδων. Παρότι καταστράφηκε από βαρβαρικές επιδρομές αλλά και σεισμούς, φαίνεται πως συνέχισε να υπάρχει ως την εποχή του Ιουστινιανού, ο οποίος τον κατέστρεψε ολοσχερώς και με τα υλικά του έχτισε το Ιουστινιάνειο τείχος.

Στον ναό υπήρχαν δύο αγάλματα, του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης, καθώς και άλλων θεοτήτων που σχετίζονταν με τη θάλασσα, όπως οι μορφές των Νηρηίδων, των παιδιών του Τυνδάρεως κ.λπ. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονίσουμε πως ο Ποσειδώνας, εκτός από τις ιδιότητες που συνδέονταν με το στοιχείο του νερού, συσχετιζόταν άμεσα και με τους σεισμούς· γι’ αυτό, άλλωστε, είχε και το προσωνύμιο «Σεισίχθιος».

Οι πρώτες αρχαιολογικές έρευνες πραγματοποιήθηκαν από τη Γαλλική Σχολή Αρχαιολογίας των Αθηνών. Ακολούθησε, το 1952, ο Oscar Broneer, ο οποίος κατόρθωσε να εντοπίσει τα λείψανα από το ιερό του Ποσειδώνα, καθώς και του Μελικέρτη. Από ιστορικές πηγές γνωρίζουμε ότι, όταν ο ναός καταστράφηκε τον 5ο αιώνα π.Χ., ξανακτίστηκε ως δωρικός περίπτερος ναός. Εβδομήντα χρόνια μετά καταστράφηκε εκ νέου και επισκευάστηκε το 390 π.Χ. Η συνέχεια των καταστροφών προήλθε από τον Μόμμιο (όπως αναφέρθηκε πιο πάνω), με το τελικό πλήγμα να δίνεται από τον Ιουστινιανό.

 

Ο ΜΥΘΙΚΟΣ ΣΙΣΥΦΟΣ

Η περιοχή, όπως προαναφέραμε, συσχετίζεται άμεσα με τον Βασιλιά Σίσυφο, ο οποίος κατόρθωσε να νικήσει τον θάνατο και να ξεγελάσει τους Θεούς. Η ιστορία του μύθου ξεκινά όταν ο παμπόνηρος Βασιλιάς αποκάλυψε στον ποταμό Ασωπό ότι ο Δίας είχε αποπλανήσει την κόρη του, Αίγινα. Ο ποταμός καταδίωξε τον Θεό, αλλά εκείνος φρόντισε να τιμωρήσει τον προδότη, στέλνοντάς τον στον Άδη. Ωστόσο, ο Σίσυφος, επιστρατεύοντας την πονηριά του, κατάφερε να φυλακίσει τον Βασιλιά του Κάτω Κόσμου και να δραπετεύσει στον κόσμο των ζωντανών.

Οι Θεοί θορυβήθηκαν, καθώς πλέον στη Γη δεν πέθαινε κανένας ζωντανός οργανισμός, και έστειλαν τον Άρη να κατεβάσει τον Σίσυφο πίσω στον Άδη. Εκείνος, όμως, έπεισε τον Θεό του Κάτω Κόσμου να τον αφήσει να ανέβει για λίγο στη Γη ώστε να θάψει το σώμα του· είχε ήδη συνεννοηθεί κρυφά με τη γυναίκα του να το αφήσει άταφο, ώστε να έχει μια καλή δικαιολογία για να ξεγελάσει ξανά τον Άδη. Έτσι, για ακόμα μία φορά, ο θνητός Βασιλιάς βρέθηκε στον κόσμο των ζωντανών, παραβαίνοντας τις υποσχέσεις του.

Τελικά, ο Ερμής τον ανάγκασε να κατέβει οριστικά στον Άδη. Εκεί, οι κριτές των νεκρών τού επέβαλαν ως τιμωρία να σπρώχνει μια μεγάλη πέτρα μέχρι την κορυφή ενός βουνού. Κάθε φορά, όμως, που η πέτρα έφτανε στην κορυφή, κατρακυλούσε πάλι κάτω, με αποτέλεσμα ο καταδικασμένος Βασιλιάς να επαναλαμβάνει αυτή τη διαδικασία αιώνια.

Στο σημείο αυτό αξίζει να τονιστεί ότι, σύμφωνα με τις αναφορές, ο τάφος του Σισύφου, καθώς και εκείνος του Νηλέα, βρίσκονταν κοντά στο ιερό του Μελικέρτη. Παράλληλα, ο μύθος θέλει τον ίδιο τον Σίσυφο να καθιερώνει τα Ίσθμια, προκειμένου να τιμήσει τον Παλαίμονα.

 

ΤΟ ΠΑΛΑΙΜΟΝΕΙΟ

Στον γύρω περίβολο του Ναού του Ποσειδώνα, βρίσκονταν ο Ναός του Μελικέρτη όπου λατρεύτηκε ως ήρωας Θεός. Από τις έρευνες που πραγματοποιήθηκαν κατά τις ανασκαφές, ανακαλύφθηκε ότι ανήκε στους Ρωμαϊκούς χρόνους. Εντός του Ναού, υπήρχε ένα άδυτο, με την μορφή της υπόγειας κρύπτης. Στο Ιερό αυτό, δίνονταν ιεροί όρκοι, που όποιος έκανε το λάθος να τους παραβεί, δεχόταν πολύ βαριές συνέπειες. Στον χώρο επίσης, βρέθηκαν δύο υπόγειες σπηλιές, που από τις έρευνες που πραγματοποιήθηκαν, τους αποδόθηκε ο λατρευτικός χαρακτήρας. Ο αρχαίος μύθος του Μελικέρτη, άνθησε κυρίως τους Ρωμαϊκούς χρόνους και αυτό γιατί οι Ρωμαίοι, είχαν βρει κοινά στοιχεία λατρείας με δικές τους Θεότητες. Ουσιαστικά το όνομα Μελικέρτης, πρέπει να αποδίδεται στους Ρωμαίους, ενώ το όνομα Παλαίωνας, στους Ελληνικούς μύθους. Στις ανασκαφές, εντοπίστηκαν νομίσματα με την μορφή του ήρωα Θεού, ενώ θα πρέπει να τονίσουμε πως ήταν γιός της τροφού του Διόνυσου, Ινώς και του Αθάμα. Ο ίδιος, φαίνεται στον μύθο να καταδίωξε την Ινώ και τον γιό του, με αποτέλεσμα εκείνη να πηδήξει στην θάλασσα με αγκαλιά το παιδί. Σε μια παραλλαγή του μύθου, η Αφροδίτη μεταμορφώνει την Ινώ σε λευκοθεά και ο γιός της βγαίνει στην πλάτη ενός δελφινιού στην περιοχή των Ισθμίων, όπου λατρεύεται ως Θεός. Κλείνοντας, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι υπάρχουν άπειρες παραλλαγές σε σχέση με την συγκεκριμένη ιστορία.

 

ΥΓ. Η σύνδεση των Ισθμίων με αυτούς που «ξεγέλασαν τον θάνατο» είναι ιστορικά ακριβής μέσω του ιδρυτή μύθου τους. Σύμφωνα με την παράδοση, ο βασιλιάς της Κορίνθου Σίσυφος ίδρυσε τους αγώνες ως επιτάφιους αγώνες προς τιμήν του Μελικέρτη (Παλαίμονα). Ο Σίσυφος είναι ο κατεξοχήν μυθικός ήρωας που φυλάκισε τον Θάνατο και τον ξεγέλασε για να επιστρέψει στον επάνω κόσμο.

ΥΓ. Στην Κόρινθο υπήρχε ο μύθος της φιλονικίας μεταξύ του Ήλιου και του Ποσειδώνα για την κυριαρχία της περιοχής. Ο Briareus (ένας από τους Εκατόγχειρες) λειτούργησε ως διαιτητής, δίνοντας τον Ισθμό στον Ποσειδώνα και την Ακροκόρινθο στον Ήλιο. Συνεπώς, δεν πρόκειται για «νίκη» επί του Ήλιου, αλλά για μια μυθική μοιρασιά της γης.

ΥΓ. Ο μύθος του Σισύφου είναι από τους πιο αναγνωρίσιμους της ελληνικής μυθολογίας, συμβολίζοντας την αιώνια, μάταιη προσπάθεια και την ανθρώπινη πονηριά απέναντι στο πεπρωμένο.

ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗ ΤΣΟΥΚΑΛΑ. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ-2007

ΠΑΝΑΓΙΑ ΣΠΗΛΙΑΝΗ ΣΑΜΟΣ

O Γρηγόρης Τσουκαλάς σε ηλικία 28 ετών στο βάθος
 

Η Ιστορία του Σπηλαίου της Παναγίας της Σπηλιανής

Η Παναγία η Σπηλιανή αποτελεί ένα από τα ομορφότερα και μεγαλύτερα σπήλαια της Σάμου. Βρίσκεται σε υψόμετρο 109 μέτρων, με εντυπωσιακές διαστάσεις που φτάνουν τα 120 επί 36 μέτρα.

Στην είσοδό του δεσπόζει η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, η οποία οικοδομήθηκε πάνω στα λείψανα αρχαίων κτισμάτων. Στο εσωτερικό του σπηλαίου ο επισκέπτης συναντά ένα μικρό εκκλησάκι, αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου. Τόσο εντός του ναού όσο και στην είσοδο της σπηλιάς, διασώζονται υπολείμματα αρχαίων κιόνων. Στα αριστερά του μικρού ναού βρίσκεται ο χώρος του αγιάσματος, ο οποίος κατά την αρχαιότητα αποκαλούνταν «Ιερό Ύδωρ».

Μέσα στο σπήλαιο εντοπίζονται επίσης τμήματα ανθρώπινων σκελετών. Πιθανολογείται ότι ανήκουν στα πρώτα χριστιανικά χρόνια, όταν ο χώρος αποτελούσε καταφύγιο και τόπο διαμονής ασκητών. Για το σπήλαιο και τα θαύματα που επιτελούνται σε αυτό, κάνει εκτενή αναφορά ο Αρχιεπίσκοπος Ιωσήφ Γεωργειρήνης σε συγγράμματά του που εκδόθηκαν στο Λονδίνο το 1677.

Κατά την αρχαιότητα, ιστορικές αναφορές θέλουν το σπήλαιο να λειτουργεί ως μαντείο της Σίβυλλας Φυτούς, στεγάζοντας τη δραστηριότητά της μεταξύ του 600 π.Χ. και 500 π.Χ. Μάλιστα, το ίδιο το μαντείο λέγεται πως είχε προφητεύσει τη μετάβαση του Πυθαγόρα στη Σικελία. Παράλληλα, ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πορφύριος μνημονεύει το σπήλαιο ως τον χώρο που στέγασε τη φιλοσοφική σχολή του μεγάλου Σάμιου μαθηματικού.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, παρόλο που ο χώρος αναγνωρίζεται ως αρχαιολογικός, δεν υπάρχει καμία σχετική ενημερωτική σήμανση στο εσωτερικό του. Τέλος, η σπηλιά συνδέεται και με τη νεότερη ιστορία του νησιού, καθώς το εσωτερικό της αποτέλεσε ασφαλές κατάλυμα για πολλούς κατοίκους κατά τη διάρκεια των γερμανικών βομβαρδισμών.

 

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΘΡΥΛΟΙ

Το σπήλαιο, εκτός από τις ιστορικές αναφορές που υπάρχουν γι’ αυτό, συνοδεύεται και από μια σειρά λαογραφικών παραδόσεων. Η πιο γνωστή σχετίζεται με την εικόνα που φιλοξενείται στον μικρό ναό στο εσωτερικό του. Σύμφωνα με αυτήν, η εικόνα κλάπηκε κάποτε από ναυτικούς, όμως κατά τη μεταφορά της έπεσε και έσπασε σε πέντε κομμάτια. Μετά από αυτό, οι ναυτικοί την πέταξαν στη θάλασσα· εκείνη όμως, αντί να χαθεί, αρμένισε ως τα παράλια του νησιού, όπου τη βρήκαν οι ντόπιοι και την επέστρεψαν στη θέση της.

Αλλά και ο τρόπος εύρεσης της ίδιας της εικόνας μέσα στο σπήλαιο αγγίζει τα όρια του θρύλου. Λέγεται ότι τον 16ο αιώνα, ναυτικοί έβλεπαν τα βράδια ένα παράξενο φως να φέγγει στο σημείο του σπηλαίου. Έτσι, αποφάσισαν να πάνε να δουν τι το προκαλούσε. Έκπληκτοι, ανακάλυψαν την εικόνα, η οποία εξέπεμπε ένα εκτυφλωτικό φως.

Οι θρύλοι, όμως, δεν σταματούν εδώ. Μπαίνοντας στο σπήλαιο, ο επισκέπτης θα διακρίνει στα αριστερά του κάποια κάγκελα που απαγορεύουν την πρόσβαση. Σύμφωνα με ορισμένους ντόπιους, αυτό οφείλεται στο ότι τη δεκαετία του '50 με '60, κάποιοι Άγγλοι τουρίστες εισχώρησαν στο σημείο και δεν επέστρεψαν ποτέ. Μια παρόμοια ιστορία συνοδεύει και το άνοιγμα που υπάρχει στον διάδρομο που οδηγεί προς τον μικρό ναό, μπροστά από το οποίο βρίσκεται μια μικρή κολόνα. Σε εκείνο το στενό άνοιγμα, από όπου δυστυχώς δεν χωράει να περάσει άνθρωπος, υποτίθεται ότι χάθηκε ένα ζευγάρι που εισήλθε από περιέργεια, για να δει μέχρι πού έφτανε ο χώρος. Αν όμως ρίξει κανείς λίγο φως, θα διακρίνει ότι η πρόσβαση είναι αδύνατη, ακόμα και πίσω από την κολόνα.

Προσωπικά πιστεύω ότι ο μύθος αποτελεί απλώς μια σύγχρονη παραλλαγή της αρχαίας κατάβασης στα υποχθόνια και των συμβολισμών της. Ωστόσο, μου έκανε πραγματικά εντύπωση το πώς κάποιοι, υποτίθεται πολιτισμένοι άνθρωποι, κατόρθωσαν να ρίξουν τα σκουπίδια τους πίσω από την κολόνα, αναδεικνύοντας τον «πολιτισμό» τους απέναντι σε τέτοιους χώρους.

 

 

ΥΓ.Η Σίβυλλα η Φυτώ (ή Φθία) αναφέρεται στην αρχαία γραμματεία ως η Σαμία Σίβυλλα. Η παρουσία της τοποθετείται χρονικά στον 6ο αιώνα π.Χ. και η σύνδεσή της με το σπήλαιο ενισχύει τον θρησκευτικό και μαντικό χαρακτήρα του χώρου πριν από την επικράτηση του Χριστιανισμού.

ΥΓ. Η αναφορά του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πορφυρίου (3ος αι. μ.Χ.) στο έργο του "Πυθαγόρου Βίος", επιβεβαιώνει ότι ο Πυθαγόρας χρησιμοποιούσε σπήλαια της Σάμου για στοχασμό, μελέτη και διδασκαλία των μαθητών του.

ΥΓ.  Η αναφορά του Αρχιεπισκόπου Σάμου Ιωσήφ Γεωργειρήνη στο βιβλίο του "A Description of the Present State of Samos, Nicaria, Patmos, and Mount Athos" (Λονδίνο, 1677) αποτελεί μία από τις παλαιότερες και πιο έγκυρες γραπτές μαρτυρίες της μεταβυζαντινής περιόδου για το σπήλαιο.

 

• Υποσημείωση 1: Η εύρεση ιερών εικόνων μέσω «θαυματουργού» ή «αόρατου» φωτός αποτελεί κοινό μοτίβο (topos) στην ελληνική ορθόδοξη λαογραφία, το οποίο συχνά λειτουργεί ως θρησκευτική νομιμοποίηση της ιερότητας του εκάστοτε γεωγραφικού σημείου.
• Υποσημείωση 2: Το μοτίβο της εικόνας που ρίχνεται στη θάλασσα, επιπλέει και επιστρέφει «μόνη της» στο σημείο εύρεσης, συναντάται συχνά σε παραδόσεις της περιόδου της Εικονομαχίας, αλλά και σε μεταγενέστερους ναυτικούς θρύλους του Αιγαίου και του Ιονίου Πελάγους.

2. Για τις Εξαφανίσεις των Τουριστών (Δεκαετίες '50 - '60)

• Υποσημείωση 3: Οι αναφορές για χαμένους ξένους περιηγητές ή τουρίστες κατά τα μέσα του 20ού αιώνα στερούνται επίσημων αστυνομικών ή δημοσιογραφικών καταγραφών. Λειτουργούν κυρίως ως «αστικοί μύθοι» (urban legends) με σκοπό να εντείνουν το δέος των επισκεπτών.
• Υποσημείωση 4: Η τοποθέτηση προστατευτικών κιγκλιδωμάτων στα σπήλαια κατά τη μεταπολεμική περίοδο γινόταν συνήθως για λόγους ασφαλείας από κατολισθήσεις ή για την προστασία του σταλακτιτικού διακόσμου, και όχι λόγω τεκμηριωμένων ατυχημάτων.

3. Για την Κατάβαση στα Υποχθόνια & τη Συμπεριφορά των Επισκεπτών

• Υποσημείωση 5: Για τη μυθολογική διάσταση της καθόδου στο σκότος, βλ. τον αρχέτυπο μύθο της «Κατάβασης στον Άδη» (π.χ. Ορφέας, Ηρακλής) και τις ψυχαναλυτικές ερμηνείες του Carl Jung για το σπήλαιο ως σύμβολο του ασυνειδήτου.
• Υποσημείωση 6: Η ρίψη απορριμμάτων σε δυσπρόσιτα σημεία ιστορικών χώρων αναδεικνύει το φαινόμενο του «βανδαλισμού της άνεσης», όπου η έλλειψη άμεσης οπτικής επαφής με το σκουπίδι μειώνει τις ενοχές του δράστη.
• ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ -2008