«Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς σε ηλικία 21 ετών, μπροστά στην είσοδο του Σπηλαίου του Ευριπίδη, κατά το ξεκίνημα των πολυετών ερευνών του στον χώρο.»
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ
Ένα από τα πιο αξιόλογα σπήλαια της Αττικής, αλλά και της νήσου Σαλαμίνας, είναι το Σπήλαιο του Ευριπίδη.
Βρίσκεται σε υψόμετρο 115 μέτρων στην περιοχή Περιστέρια. Το σπήλαιο
συνοδεύεται από μια σειρά θρύλων αλλά και ιστορικών γεγονότων. Τις
πρώτες πληροφορίες για τον χώρο τις συναντάμε στους αρχαίους συγγραφείς
Φιλόχορο και Σάτυρο, ενώ αναφορές γίνονται και από τον τραγικό ποιητή
Λυκόφρονα στο έργο του «Αλεξάνδρα».
Περίπου δέκα μέτρα από το σπήλαιο ήκμαζε το Ιερό του Διονύσου
έως τον 3ο-2ο αιώνα π.Χ., οπότε μια σεισμική καταστροφή ανάγκασε τους
πιστούς να μεταφέρουν τη λατρεία εντός του σπηλαίου. Η τελική παύση των
ιεροτελεστιών ήρθε το 267 μ.Χ., μετά την καταστροφή που προκάλεσαν οι
Γότθοι.
Κατά
τη Μυκηναϊκή εποχή (1400-1200 π.Χ.), το σπήλαιο λειτουργούσε και ως
θάλαμος ενταφιασμού, κυρίως στη μεγάλη του αίθουσα. Πολλούς αιώνες
αργότερα, κατά την περίοδο της Κατοχής, αντάρτες χρησιμοποίησαν το
σπήλαιο ως κατάλυμα και κρησφύγετο. Μάλιστα, χάραξαν παραπλανητικές
διαδρομές σε διάφορα σημεία, ώστε να μπερδεύουν τους διώκτες τους.
Ο βυζαντινολόγος Δ. Πάλλας έχει ταυτίσει το σπήλαιο με τον πρώτο μυθικό βασιλιά του νησιού, που έμεινε γνωστός στην ιστορία ως «Κυχρήιος Ανήρ».
Σύγχρονες ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν από το 1994 έως το 1997 από τον
καθηγητή Γ. Λώλο. Εντός του σπηλαίου βρέθηκαν κτερίσματα, καθώς και δύο
νομισματικοί θησαυροί από επάργυρους «αντωνινιανούς» (νομίσματα της
ρωμαϊκής εποχής). Ο ένας εκ των δύο, μάλιστα, βρέθηκε σχεδόν συλημένος
από παλαιότερη λαθρανασκαφή.
Δυστυχώς,
η κήρυξη του χώρου ως αρχαιολογικού έγινε μόλις το 2004. Το συνολικό
μήκος του σπηλαίου είναι 47 μέτρα και διαθέτει αξιόλογο σταλαγμιτικό
διάκοσμο. Η επίσκεψη είναι σχετικά εύκολη: ακολουθώντας κανείς το
μονοπάτι, χρειάζεται περίπου 20-25 λεπτά πεζοπορίας. Στη διαδρομή θα
συναντήσετε τα απομεινάρια μιας αρχαίας δεξαμενής από την εποχή του
Ιερού του Διονύσου, ενώ λίγο πριν το μονοπάτι γίνει ανηφορικό, θα δείτε
τμήματα του ίδιου του Ιερού.
Ο ΚΥΧΡΗΙΟΣ ΑΝΗΡ
Όπως προαναφέρθηκε, το Σπήλαιο του Ευριπίδη έχει συνδεθεί με τον μυθικό ήρωα Κυχρέα
(γνωστό και ως «Κυχρήιο Ανήρ»), ο οποίος ήταν γιος του Ποσειδώνα και
της νύμφης Σαλαμίνας. Οι μύθοι τον θέλουν ως τον ήρωα που απάλλαξε το
νησί από ένα φοβερό φίδι. Παράλληλα, λέγεται ότι βοήθησε τους Έλληνες
στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας, στρέφοντας το ιερό φίδι κατά του περσικού
στόλου.
Για
τον λόγο αυτό τελούνταν μυστήρια αφιερωμένα σε εκείνον, τα «Κυχρεία». Η
μορφή του παρουσιάζεται συχνά παρόμοια με εκείνη των μυθικών
«Δρακοβασιλιάδων», ενώ υπάρχει και η εκδοχή του μύθου που θέλει τον
Κυχρέα να σκοτώνει τον Όφι, τον πρώτο βασιλιά της Σαλαμίνας.
ΥΓ.Μια μικρή παρατήρηση:
Επειδή
οι έρευνες του Γρηγόρη Τσουκαλά καλύπτουν μια ολόκληρη δεκαετία
(2000-2009), το υλικό του είναι πολύτιμο γιατί καταγράφει την κατάσταση
του σπηλαίου αμέσως μετά τις επίσημες ανασκαφές και την περίοδο που
κηρύχθηκε αρχαιολογικός χώρος.
ΥΓ.Από το 2000 έως το 2009, ο Γρηγόρης Τσουκαλάς πραγματοποίησε σειρά ερευνών και εισχωρήσεων στο σπήλαιο, στις οποίες βασίζεται και το φωτογραφικό υλικό του παρόντος άρθρου.
ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ