Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΣΩΤΕΙΡΑ ΚΟΤΤΑΚΗ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ.

                                      

 

Ο Ιερός Ναός Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, γνωστός στο ευρύ κοινό ως «Σωτείρα του Κοττάκη», αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Αθήνας. Βρίσκεται στην καρδιά της Πλάκας, επί της οδού Κυδαθηναίων, και αποτελεί ζωντανή μαρτυρία της μακράς ιστορίας της πόλης.

 

Ιστορικό και Αρχιτεκτονική

• Χρονολόγηση: Ο ναός οικοδομήθηκε κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο, πιθανότατα στο δεύτερο μισό του 11ου αιώνα. Θεωρείται ότι έχει ανεγερθεί πάνω στα ερείπια παλαιότερου χριστιανικού ναού (πιθανώς του 6ου αιώνα).
• Η Ονομασία: Η προσωνυμία «Κοττάκη» αποδίδεται στην επιφανή αθηναϊκή οικογένεια των Κοττάκηδων, οι οποίοι υπήρξαν κτήτορες ή ιδιοκτήτες του ναού. Αρχικά, ο ναός φαίνεται πως ήταν αφιερωμένος στην Παναγία Σώτειρα.
• Αρχιτεκτονική Μορφή: Πρόκειται για έναν τυπικό σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό με τρούλο. Στο εσωτερικό του, ο τρούλος στηρίζεται σε τέσσερις μαρμάρινους κίονες της ρωμαϊκής περιόδου, ενώ αρχαία μαρμάρινα κιονάκια εντοπίζονται και στο παλαιό τέμπλο.
• Μεταγενέστερες Επεμβάσεις: Κατά τον 19ο αιώνα, ο ναός υπέστη σημαντικές αλλοιώσεις με την προσθήκη πλαγίων κλιτών και κωδωνοστασίων, που διεύρυναν τον χώρο αλλά αλλοίωσαν την αρχική βυζαντινή του σιλουέτα.

Ιστορικά και Λαογραφικά Στοιχεία

• Οδυσσέας Ανδρούτσος: Σύμφωνα με την ιστορική παράδοση, στον περίβολο του ναού ετάφη κρυφά και βιαστικά ο ήρωας της Επανάστασης Οδυσσέας Ανδρούτσος, μετά τη δολοφονία του στην Ακρόπολη το 1825. Η μνήμη αυτή παρέμεινε ανεξίτηλη στους Πλακιώτες ως σύμβολο της τραγικής μοίρας του οπλαρχηγού.
• Αρχαιολογικά Κατάλοιπα: Στον κήπο και γύρω από την εκκλησία υπάρχουν διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη (επιστύλια, βάσεις κιόνων) που προέρχονται από κλασικά και ρωμαϊκά κτίσματα της περιοχής.
• Η Μαρμάρινη Βρύση: Η εξωτερική κρήνη του ναού αποτελούσε για αιώνες κεντρικό σημείο κοινωνικής συνάντησης, με το νερό της να θεωρείται «ευλογημένο» στη λαϊκή συνείδηση.

Κειμήλια

Στο παρεκκλήσι του Αγίου Δημητρίου φυλάσσεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της «Νέας Κυράς» (14ος αιώνας), ένα σπουδαίο κειμήλιο της υστεροβυζαντινής τέχνης.

 

Η «Νέα Κυρία» της Πλάκας

 
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η ονομασία του ναού υποδηλώνει τη «νέα κυρία» που αντικατέστησε την αρχαία θεά Αθηνά Σώτειρα στις συνειδήσεις των πιστών. Η κεντρική εικόνα της Μεταμορφώσεως θεωρείται θαυματουργή, με τους πιστούς να πρεσβεύουν ότι «διώχνει κάθε κακό» από τη ζωή τους.

 

Παραδόσεις της Τουρκοκρατίας

 
Κατά την οθωμανική περίοδο, ο ναός συνδέθηκε με την προστασία της ζωής. Οικογένειες που είχαν χάσει παιδιά, βάφτιζαν τα νεογέννητά τους εκεί δίνοντάς τους το όνομα Σωτήρης, πιστεύοντας ότι ο «Σωτήρας» Χριστός θα τα κρατούσε στη ζωή. Παράλληλα, στα γύρω εκκλησιαστικά οικήματα, οι ιερείς παρέδιδαν κρυφά μαθήματα ελληνικής γλώσσας και θρησκευτικών στα παιδιά της ενορίας.

 

Αρχιτεκτονική και Ιερά Κειμήλια

 
Παρά τις ριζικές επεκτάσεις του 19ου αιώνα, ο κεντρικός βυζαντινός τρούλος και το ιερό παρέμειναν ανέπαφα, γεγονός που αποδόθηκε σε θεϊκή πρόνοια. Η πνευματική αξία του ναού σφραγίστηκε από δύο σημαντικά γεγονότα:

1. Η Εύρεση Λειψάνων: Κατά τη διάρκεια εργασιών στην Αγία Τράπεζα, ανακαλύφθηκε μολύβδινη λειψανοθήκη με οστά του Αγίου Πρωτομάρτυρα Στεφάνου, η οποία είχε τοποθετηθεί εκεί κατά τη θεμελίωση.
2. Προσωπικότητες: Στον ναό υπηρέτησε ως διάκονος ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος και Αντιβασιλέας Δαμασκηνός, ενώ οι πιστοί αισθάνονται μέχρι σήμερα την πνευματική παρουσία του Αγίου Νικολάου Πλανά, ο οποίος λειτούργησε επανειλημμένα στο θυσιαστήριό του.

Αρχαιολογική Μαρτυρία
Οι έρευνες επιβεβαιώνουν τον ιστορικό χαρακτήρα του χώρου, καθώς στο εσωτερικό και τον περίβολο βρέθηκαν τάφοι, αποδεικνύοντας ότι ο ναός χρησιμοποιήθηκε στο παρελθόν και ως ταφικό παρεκκλήσι.

 

Άγιος Νικόλαος Πλανάς: Πράγματι, ο Άγιος Νικόλαος Πλανάς χειροτονήθηκε διάκονος στον συγκεκριμένο ναό στις 28 Ιουλίου 1879. Έζησε για πολλά χρόνια στην οδό Σωτήρος, ακριβώς απέναντι από την εκκλησία, συνδέοντας άρρηκτα την παρουσία του με την ενορία.

Αρχιτεκτονική & Φως: Ο ναός, που χρονολογείται στις αρχές του 11ου αιώνα, διαθέτει τον χαρακτηριστικό οκταγωνικό «αθηναϊκό» τρούλο. Τα στενά του παράθυρα δημιουργούν ιδιαίτερους φωτισμούς, ενισχύοντας την αίσθηση της πνευματικότητας κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Η Εικόνα της «Νέας Κυράς»: Στο προσκυνητάρι του ναού φυλάσσεται η σπάνια εικόνα της Παναγίας της «Νέας Κυράς» (14ος αιώνας). Την εικόνα επιδιόρθωσε τον 17ο αιώνα ο κορυφαίος αγιογράφος της Κρητικής Σχολής, Εμμανουήλ Τζάνες.

Αρχαιολογικό Υπόβαθρο: Ο ναός είναι χτισμένος πάνω σε προγενέστερα θεμέλια, πιθανώς του 6ου αιώνα. Η χρήση αρχαίων μελών (spolia) και η ύπαρξη ρωμαϊκών κιόνων στο εσωτερικό του υποστηρίζουν την υπόθεση ότι το σημείο αποτελούσε σημαντικό λατρευτικό ή δημόσιο κέντρο από την αρχαιότητα.Επτανησιακή Παράδοση: Η ενορία διατηρεί ζωντανή την παράδοση της επτανησιακής ψαλμωδίας, η οποία, σε συνδυασμό με την πνευματική κληρονομιά του Παπα-Νικόλα Πλανά, δημιουργεί μια μοναδική κατανυκτική ατμόσφαιρα.  

 

Υπόγειες Δομές και Αρχαιολογικά Ευρήματα του Ναού

 

1. Ιερά Κειμήλια και Κρύπτες
Στο «εγκαίνιο» της Αγίας Τράπεζας, σε ειδική εντοιχισμένη κρύπτη, ανακαλύφθηκε μολύβδινη λειψανοθήκη με τα οστά του Αγίου Στεφάνου. Η εύρεση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική, καθώς τέτοιες κρύπτες προορίζονταν αποκλειστικά για τη φύλαξη των πολυτιμότερων κειμηλίων. Παρόλο που το παρεκκλήσι δεν είναι πλήρως υπόγειο, η αρχιτεκτονική του ενσωματώνει τμήματα του φυσικού βράχου, δημιουργώντας μια υποβλητική, σπηλαιώδη ατμόσφαιρα που ενισχύει τη μυσταγωγία του χώρου.

 

2. Μύθοι και Πραγματικότητα για τις Υπόγειες Στοές
Όπως συμβαίνει με πολλούς ναούς της Πλάκας, η λαϊκή παράδοση αναφέρει την ύπαρξη μυστικών στοών που συνέδεαν την εκκλησία με την Ακρόπολη ή γειτονικά μνημεία, όπως την Αγία Αικατερίνη. Ωστόσο, η αρχαιολογική έρευνα από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλεως Αθηνών δεν έχει επιβεβαιώσει την ύπαρξη οργανωμένου δικτύου μυστικών διόδων· οι ανασκαφές έχουν εντοπίσει κυρίως αρχαίους αγωγούς νερού και αποχετευτικά δίκτυα.

 

3. Το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο και η Διαχείριση Υδάτων
Ένα από τα σπουδαιότερα ευρήματα στην άμεση γειτονιά του ναού είναι τμήματα του Πεισιστράτειου Υδραγωγείου (6ος αι. π.Χ.). Η περιοχή διατρέχεται από υπόγειους, λαξευμένους στον βράχο αγωγούς, οι οποίοι συνέλεγαν τα νερά από τον Υμηττό και την Ακρόπολη.

• Η Ιστορική Κρήνη: Η βρύση του 17ου αιώνα στον περίβολο του ναού αποτελεί το ορατό σημείο ενός ευρύτερου δικτύου υδροδότησης της Οθωμανικής περιόδου, το οποίο συνδεόταν με παλαιότερα ρωμαϊκά και βυζαντινά πηγάδια.
• Αποχετευτικό Δίκτυο: Κάτω από την οδό Κυδαθηναίων έχουν εντοπιστεί ίχνη αρχαίου αποχετευτικού αγωγού (αντίστοιχου του Μεγάλου Αγωγού της Αγοράς), ο οποίος προστάτευε τα θεμέλια των κτιρίων από την υγρασία και τις πλημμύρες. 
• ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ