ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑΤΙΚΟ ΔΑΣΟΣ ΤΗΣ ΝΙΚΑΙΑΣ.

 

Στην κορυφή του λόφου υπάρχει  μια παλιά στρατιωτική σκοπιά (παρατηρητήριο) που χρονολογείται πιθανώς από την περίοδο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ή του Εμφυλίου.Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς  σε έρευνές του , εισχωρώντας στο εσωτερικό της σκοπιάς (όταν αυτό ήταν εφικτό), διαπιστώθηκε πως ο χώρος κάτω από το κτίσμα είχε διαμορφωθεί σε δεξαμενή νερού.Ο Λόφος της Δεξαμενής πήρε το όνομά του ακριβώς από τις μεγάλες δεξαμενές της ΕΥΔΑΠ που βρίσκονται στην περιοχή, αλλά η συγκεκριμένη σκοπιά φαίνεται να αποτελούσε ένα ξεχωριστό, αυτόνομο τμήμα του δικτύου οχυρώσεων.

Το Σφραγισμένο Πηγάδι: Βρίσκεται σε πολύ μικρή απόσταση από τη σκοπιά και θεωρείται ότι αποτελούσε μέρος του συστήματος υδροδότησης ή ακόμη και εναλλακτική δίοδο προς το εσωτερικό των υπόγειων χώρων πριν σφραγιστεί.

 

Οι σωλήνες που είναι ορατοί στην κορυφή του λόφου αποτελούν τυπικό δείγμα υπόγειου οχυρωματικού έργου ή καταφυγίου. Η παρουσία τους επιβεβαιώνει ότι κάτω από την επιφάνεια του εδάφους υπάρχουν θάλαμοι που απαιτούσαν ανακύκλωση αέρα, ενισχύοντας τη θεωρία ότι η σκοπιά δεν ήταν ένα απλό επιφανειακό κτίσμα αλλά η "κορυφή" μιας μεγαλύτερης εγκατάστασης.

Η σήμανση "Απαγορεύεται η Είσοδος" είναι τυπική για εγκαταστάσεις της ΕΥΔΑΠ που θεωρούνται ζωτικής σημασίας για τη δημόσια υγεία και ασφάλεια. Οι δεξαμενές και οι συνοδευτικοί χώροι (όπως η παλιά σκοπιά που μετατράπηκε σε δεξαμενή) προστατεύονται από μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση για την αποφυγή δολιοφθορών ή ατυχημάτων.

λήψη σεορειχάλκινους (μπρούτζινους) σωλήνες ενισχύει την εικόνα μιας πολύ παλιάς και εξαιρετικά ανθεκτικής υποδομής, η οποία πιθανότατα χρονολογείται από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ή την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Πρόκειται για ένα στιβαρό οικοδόμημα από οπλισμένο σκυρόδεμα που στεγάζει τους κεντρικούς αγωγούς και τους μηχανισμούς ελέγχου της στάθμης του νερού. Το νερό φτάνει εκεί από το κεντρικό δίκτυο και αποθηκεύεται σε υπόγειες ή ημιυπόγειες δεξαμενές για να τροφοδοτήσει με φυσική ροή (λόγω υψομέτρου) τα σπίτια της Νίκαιας.Ο λόφος ονομάστηκε «Λόφος Δεξαμενής» ακριβώς λόγω αυτού του κτιρίου.  Συνδέεται με τα μεγάλα έργα υδροδότησης της Αθήνας από την εποχή της ΟΥΛΕΝ (Ulen), η οποία είχε αναλάβει το δίκτυο πριν την ίδρυση της ΕΥΔΑΠ.το κτίριο και ο περιβάλλον χώρος χρησιμοποιήθηκαν από τον στρατό. Κατά την Κατοχή, οι Γερμανοί είχαν εγκαταστήσει εκεί πυροβολεία και αντιαεροπορικά στοιχεία, εκμεταλλευόμενοι τη στιβαρότητα των τσιμεντένιων υποδομών.Υπάρχουν αναφορές (που ερεύνησε και ο Τσουκαλάς) ότι κάτω από το τσιμεντένιο κτίριο δημιουργήθηκαν ή επεκτάθηκαν στοές που χρησίμευαν ως αποθήκες πυρομαχικών ή καταφύγια, επικοινωνώντας με το πηγάδι και τη σκοπιά.Πολλά από τα τεχνικά σχέδια του εσωτερικού του κτιρίου και των υπόγειων διόδων παρέμειναν απόρρητα, καθώς συνδύαζαν την ύδρευση με την πολιτική προστασία (καταφύγια).Όλες οι δευτερεύουσες είσοδοι (όπως η σκοπιά και το πηγάδι) σφραγίστηκαν οριστικά για να αποτραπεί η είσοδος σε άτομα που αναζητούσαν τις παλιές στοές ή τον ορείχαλκο των σωληνώσεων.Μύθοι: Η έλλειψη πρόσβασης και η σφράγιση με μπετόν τροφοδότησαν τις τοπικές φήμες για "υπόγειες πόλεις" ή διασυνδέσεις με άλλα καταφύγια του Πειραιά (π.χ. Προφήτη Ηλία).Το κτίριο δεν είναι ένα απλό κτίσμα. Κατασκευάστηκε με ενισχυμένο σκυρόδεμα (μπετόν αρμέ) πάχους που σε ορισμένα σημεία ξεπερνά το ένα μέτρο. Η οροφή του είναι σχεδιασμένη να αντέχει άμεσα πλήγματα από αεροπορικούς βομβαρδισμούς, ακολουθώντας τις προδιαγραφές των καταφυγίων της δεκαετίας του '30.Κάτω από το εμφανές τσιμεντένιο κτίριο, υπάρχουν επίπεδα που δεν είναι ορατα Θάλαμοι Ελέγχου: Στο πρώτο υπόγειο επίπεδο βρίσκονται οι κεντρικές βάνες.

• Στοές Επισκεψιμότητας: Υπάρχουν στενές στοές που περιβάλλουν τις δεξαμενές για τον έλεγχο διαρροών. Αυτές οι στοές είναι που τροφοδότησαν τις φήμες για "μυστικά περάσματα", καθώς επεκτείνονται πέρα από τα όρια του κτιρίου.Τα σχέδια της ΕΥΔΑΠ για τέτοιες δεξαμενές δεν δημοσιοποιούνται για λόγους εθνικής ασφαλείας. Η γνώση της ακριβούς διάταξης των αγωγών και των υπόγειων εισόδων θα καθιστούσε το δίκτυο ύδρευσης ευάλωτο 

 

Συστήματα Τηλεμετρίας

Τα "μηχανήματα" που καταγράφουν στοιχεία (όπως οι μετρητές που αναφέρατε) είναι σύγχρονα συστήματα SCADA. Επιτρέπουν στον κεντρικό έλεγχο της ΕΥΔΑΠ να παρακολουθεί από μακριά τη λειτουργία των γεννητριών και τη στάθμη των δεξαμενών 24 ώρες το 24ωρο.Η ΕΥΔΑΠ διαθέτει στον χώρο δικά της ηλεκτροπαραγωγά ζεύγη (γεννήτριες) που είναι πλήρως λειτουργικά.

Είναι ο κεντρικός εσωτερικός χώρος όπου καταλήγουν οι μεγάλοι χαλύβδινοι αγωγοί. Εκεί βρίσκονται οι χειροκίνητες και ηλεκτροκίνητες βάνες ελέγχου της ροής.

Στο εσωτερικό υπάρχουν στενοί, περιμετρικοί διάδρομοι που επιτρέπουν στους τεχνικούς να ελέγχουν τη στατικότητα και τυχόν διαρροές των δεξαμενών.

Η οχύρωση ακολουθεί τα πρότυπα των στρατιωτικών οχυρών της δεκαετίας του '30 και της Κατοχής:Η οροφή και οι εξωτερικοί τοίχοι είναι από οπλισμένο σκυρόδεμα υψηλής πυκνότητας, ικανό να αντέξει πλήγματα από βόμβες αεροπορίας (τύπου bunker).Οι εσωτερικές πόρτες που οδηγούν στα χαμηλότερα επίπεδα είναι βαριές μεταλλικές κατασκευές με μοχλούς ασφάλισης (ναυτικού τύπου), σχεδιασμένες να σφραγίζουν ερμητικά (αεροστεγώς).Σήμερα, οι εσωτερικοί αυτοί χώροι είναι σκοτεινοί και υγροί, με την ΕΥΔΑΠ να έχει σφραγίσει τις περισσότερες διόδους που δεν εξυπηρετούν την άμεση συντήρηση των δεξαμενών, για να αποτρέψει την είσοδο σε "αστικούς εξερευνητές".

 

Η στοά αυτή συνήθως  σε χαμηλότερο επίπεδο από την κορυφή ή σε μια από τις πλαγιές του λόφου, σήμερα καλυμμένη από την πυκνή βλάστηση του άλσους και χώμα. Πρόκειται για μια τεχνητή σήραγγα με επένδυση από μπετόν ή πέτρα, η οποία σήμερα είναι σχεδόν πάντα σφραγισμένη με χώμα, μπάζα.

Ο Λόφος των Νυμφών και ο Ναός των Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ στη Νίκαια

Ο Λόφος των Νυμφών: Αυτό είναι το ιστορικό όνομα του λόφου πριν επικρατήσει η ονομασία «Λόφος Δεξαμενής». Αν και δεν έχουν πραγματοποιηθεί εκτεταμένες ανασκαφές που να μαρτυρούν μεγάλα οικοδομήματα, το όνομα υποδηλώνει την ύπαρξη ισχυρών λατρευτικών παραδόσεων κατά την αρχαιότητα. Οι πολυάριθμες αναφορές για «μυστικές στοές» που συνδέουν τον λόφο με άλλες περιοχές της Αττικής θεωρούνται συνήθως αστικοί μύθοι, ωστόσο ενισχύουν το μυστήριο που περιβάλλει την τοποθεσία.

 

Η Βασιλική Σύνδεση: Ο Ιερός Ναός των Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ στη Νίκαια κουβαλά μια ιδιαίτερη ιστορία, η οποία συνδέει τη λαϊκή γειτονιά της Κοκκινιάς με τη βρετανική βασιλική οικογένεια. Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε στις 20 Νοεμβρίου 1947. Η ημερομηνία αυτή δεν ήταν τυχαία, καθώς συνέπιπτε με την ημέρα του γάμου της τότε Πριγκίπισσας Ελισάβετ της Αγγλίας με τον Φίλιππο, γιο του Έλληνα Πρίγκιπα Ανδρέα.

 

Η Ιστορική Επίσκεψη: Στις 8 Δεκεμβρίου 1950, το ζεύγος επισκέφθηκε επίσημα τη Νίκαια. Ήταν η μοναδική επίσκεψη της Ελισάβετ στην Ελλάδα. Κατά την παρουσία τους εκεί, η Ελισάβετ φύτεψε δύο κυπαρίσσια στον προαύλιο χώρο του ναού, τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα.

Ο Συμβολισμός του Κυπαρισσιού: Στην αρχαιότητα, το δέντρο ήταν αφιερωμένο στον Πλούτωνα, τον θεό του Κάτω Κόσμου. Στη χριστιανική παράδοση, το κυπαρίσσι απέκτησε νέες πνευματικές προεκτάσεις· λόγω του ψηλού και κατακόρυφου σχήματός του, θεωρείται ότι «δείχνει» προς τον ουρανό, συμβολίζοντας την άνοδο της ψυχής προς τη Θεία Βασιλεία.

Στο επίπεδο του αποκρυφισμού και του εσωτερισμού, το κυπαρίσσι δεν θεωρείται απλώς ένα δέντρο πένθους, αλλά ένας διαμεσολαβητής μεταξύ των κόσμων και ένας ενεργειακός προστάτης. Πιστεύεται ότι φυλάσσει τις πύλες και τα σύνορα ανάμεσα στον υλικό κόσμο και τον κόσμο των πνευμάτων. Η φύτευσή του σε ναούς και νεκροταφεία λειτουργεί ως ένας «πνευματικός φράχτης» που, κατά τη λαϊκή παράδοση, απομακρύνει τις αρνητικές ενέργειες. Υπάρχουν, μάλιστα, προειδοποιήσεις ότι η παρατεταμένη παραμονή κάτω από τη σκιά του μπορεί να «απορροφήσει» ζωτική ενέργεια, καθώς το δέντρο θεωρείται συντονισμένο με τη συχνότητα της μετάβασης.

Κειμήλια: Λόγω αυτής της μοναδικής ιστορικής σύνδεσης, ο ναός φιλοξενεί κειμήλια που σπάνια συναντώνται σε ενοριακούς ναούς. Στο εσωτερικό του φυλάσσονται δύο εικόνες του Αποστόλου Φιλίππου και της Αγίας Ελισάβετ, τις οποίες δώρισε το βασιλικό ζεύγος κατά την ιστορική επίσκεψή του τον Δεκέμβριο του 1950.

 

«Οι εικόνες αυτές παραμένουν στην ίδια θέση από τότε. Φημολογείται ότι κάτω από το ιερό του ναού των Αγίων Φιλίππου και Ελισάβετ υπάρχει ένας μικρός υπόγειος χώρος (κρύπτη), όπου τοποθετήθηκαν έγγραφα και αντικείμενα από την ημέρα της θεμελίωσης. Αυτή η "κάψουλα χρόνου" δημιουργήθηκε προκειμένου να διατηρηθεί ανέπαφη η μνήμη της ιστορικής σύνδεσης με τη βρετανική βασιλική οικογένεια.

 

Κατά τη διάρκεια εκσκαφών για την ανέγερση πολυκατοικιών στις γύρω οδούς (όπως η οδός Ακροπόλεως και οι κάθετοί της), έχουν εντοπιστεί κατά καιρούς τμήματα αρχαίων νεκροταφείων και μεμονωμένοι τάφοι, κυρίως των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνει ότι ο λόφος βρισκόταν κοντά στις αρχαίες οδούς που συνέδεαν τον Πειραιά με την ενδοχώρα.

Ο λόφος της Δεξαμενής αποτελείται από ασβεστολιθικά πετρώματα, τα οποία από τη φύση τους δημιουργούν σχισμές και μικρά σπήλαια. Κάποια από αυτά τα ανοίγματα σφραγίστηκαν για λόγους ασφαλείας κατά τις εργασίες διαμόρφωσης του άλσους τις δεκαετίες του '50 και του '60, τροφοδοτώντας τους μύθους για "κρυφές εισόδους". Στον λόφο του Αγίου Φιλίππου, οι υπόγειες αίθουσες που κατασκευάστηκαν για στρατιωτική χρήση διατηρούνται σε καλή κατάσταση, αν και δεν είναι προσβάσιμες στο κοινό.

 

ΥΠΟΓΕΙΑ ΜΥΣΤΙΚΑ  

 

Περιπατητές αναφέρουν ότι σε συγκεκριμένα σημεία ανάμεσα στους βράχους, ακόμα και τις πιο ζεστές μέρες του καλοκαιριού, εξέρχεται παγωμένος αέρας από το έδαφος. Το φαινόμενο αυτό υποδηλώνει την ύπαρξη βαθύτερων φυσικών σπηλαιώσεων ή ρηγμάτων που λειτουργούν ως αγωγοί αερισμού για το εσωτερικό του λόφου, ενισχύοντας τις υποψίες για εκτεταμένα κενά διαστήματα στο υπέδαφος.»

«Ένας πολύ παλαιός θρύλος της Νίκαιας αναφέρεται σε μια γυναίκα που ζούσε απομονωμένη σε μια σπηλιά του λόφου στις αρχές του 20ού αιώνα, πριν ακόμα χτιστεί η Νεάπολη. Λέγεται ότι η σπηλιά αυτή είχε τέτοιο βάθος που χανόταν στο εσωτερικό του βουνού και ότι η «Καλογριά» γνώριζε περάσματα που οδηγούσαν κάτω από το σημερινό δασύλλιο.

 

Παράλληλα, υπάρχει μια παλιά αναφορά από ερευνητές της τοπικής ιστορίας για ένα πηγάδι στην πίσω πλευρά του λόφου, το οποίο έφερε πλινθόκτιστη επένδυση βυζαντινής τεχνοτροπίας. Φημολογείται ότι το συγκεκριμένο πηγάδι δεν είχε νερό, αλλά χρησίμευε ως αεραγωγός για ένα βαθύτερο επίπεδο στοών, που ίσως χρησιμοποιήθηκαν από μοναχούς ή κατοίκους ως καταφύγιο κατά τη διάρκεια επιδρομών.

 

Στη νότια πλευρά του λόφου υπήρχε ένα μικρό φυσικό κοίλωμα (σπήλαιο), το οποίο τις δεκαετίες του '60 και '70 αποτελούσε διάσημο σημείο συνάντησης για τους νέους της εποχής. Σήμερα, η είσοδός του έχει σχεδόν καλυφθεί από χώμα και θάμνους λόγω των έργων ανάπλασης, παραμένοντας όμως μέρος της "άγραφης" ιστορίας του άλσους.

 

Επιπλέον, υπάρχουν θεωρίες ότι στην κορυφή του λόφου προϋπήρχε αρχαίο παρατηρητήριο (φρυκτωρία), καθώς από το σημείο υπάρχει άμεση οπτική επαφή με την Ακρόπολη, την Αίγινα και τη Σαλαμίνα. Σύμφωνα με την παράδοση, στα θεμέλια ή σε κρυφά σημεία του ναού, οι πρώτοι κάτοικοι (πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία) εναπέθεσαν προσωπικά αντικείμενα ή ευλογίες από τις χαμένες πατρίδες, ως «φυλαχτό» για τη νέα τους εγκατάσταση στη Νεάπολη.

Στο παρελθόν, πριν την πλήρη τσιμεντοποίηση των δεξαμενών της ΕΥΔΑΠ, υπήρχαν αναφορές για ένα βαθύ φρεάτιο με πέτρινη επένδυση. Οι παλαιότεροι πίστευαν ότι το πηγάδι αυτό δεν προοριζόταν για ύδρευση, αλλά αποτελούσε μέρος ενός παλιού δικτύου διαφυγής που κατέληγε χαμηλότερα, στην περιοχή της Παλαιάς Κοκκινιάς. Αρχαιολόγοι έχουν παρατηρήσει ότι ο λόφος βρίσκεται σε ευθεία γραμμή με τον λόφο του Προφήτη Ηλία στην Καστέλλα και τον Λυκαβηττό, μια νοητή γραμμή που συνδέει το επίνειο (Πειραιάς) με το κέντρο της θρησκευτικής και πολιτικής δύναμης (Αθήνα).

Τέλος, ο λόφος δεσπόζει ακριβώς πάνω από τη φυσική δίοδο που οδηγούσε από τον Πειραιά προς το Θριάσιο Πεδίο και την Ελευσίνα. Μαρτυρίες παλιών κατοίκων αναφέρουν ότι σε συγκεκριμένο σημείο του άλσους, κοντά στη δεξαμενή, οι πυξίδες παρουσίαζαν αποκλίσεις. Υπάρχει, μάλιστα, η θεωρία ερασιτεχνών αρχαιολόγων ότι ορισμένες λαξεύσεις στην κορυφή δεν είναι τυχαίες, αλλά λειτουργούσαν ως αστρονομικό παρατηρητήριο, καθώς σε ορισμένες ισημερίες ο ήλιος ευθυγραμμίζεται με συγκεκριμένες σχισμές των βράχων, υποδηλώνοντας ότι ο λόφος ίσως αποτελούσε ιερό σημείο πολύ πριν την ανέγερση του ναού.»

Για τον λόφο του Αγίου Φιλίππου κυκλοφορούσαν ανέκαθεν φήμες για κρυμμένο οπλισμό ή τιμαλφή, τα οποία φέρεται να έθαψαν οι κατοχικές δυνάμεις πριν την αποχώρησή τους. Αυτό ώθησε, κατά το παρελθόν, πολλούς «χρυσοθήρες» στη διενέργεια παράνομων ανασκαφών σε απόκρημνα σημεία του λόφου. Σε περιοχές που δεν έχουν αλλοιωθεί από τη δενδροφύτευση, διακρίνονται ακόμη λαξευμένα σκαλοπάτια απευθείας πάνω στον φυσικό βράχο. Αν και σήμερα δεν οδηγούν πουθενά, θεωρούνται απομεινάρια αρχαίων μονοπατιών προς βωμούς ή παρατηρητήρια που προϋπήρχαν του χριστιανικού ναού.

Πριν από τη μεγάλη ανοικοδόμηση και τη δάσωση της περιοχής, όταν ο λόφος παρέμενε άγριος και βραχώδης, οι παλιοί κάτοικοι πίστευαν ότι το μέρος ήταν «στοιχειωμένο» ή «αλαφροΐσκιωτο». Η αρχαία ονομασία του —Λόφος των Νυμφών— συντήρησε για αιώνες την πεποίθηση ότι κατοικείται από θηλυκές θεότητες της φύσης. Ακόμα και μετά την έλευση των προσφύγων, οι ιστορίες για «λευκές φιγούρες» που τριγυρνούσαν ανάμεσα στους βράχους παρέμεναν ζωντανές.

Πριν την εγκατάσταση του σύγχρονου φωτισμού, υπήρχαν συχνές αναφορές για «περίεργα φώτα» (σαν σπίθες ή σφαίρες) που κινούνταν πάνω από την κορυφή. Οι ορθολογιστές τα απέδιδαν σε φωσφορισμούς πετρωμάτων ή σε αναθυμιάσεις (έλαντα), όμως οι προληπτικοί έκαναν λόγο για «ψυχές» ή «σημάδια». Παράλληλα, σε συγκεκριμένα σημεία του άλσους η θερμοκρασία πέφτει απότομα χωρίς προφανή λόγο. Παρόλο που πρόκειται για γεωλογικό φαινόμενο (ρεύματα αέρα από το εσωτερικό των βράχων), η λαϊκή παράδοση θεωρούσε αυτά τα «ψυχρά σημεία» ως περάσματα πνευμάτων.

 

Ένα από τα πιο διαδεδομένα φαινόμενα αφορά τη μεγάλη δεξαμενή. Λόγω του τεράστιου κοίλου χώρου, δημιουργούνται υποηχητικοί παλμοί. Πολλοί επισκέπτες αναφέρουν μια ξαφνική, αδικαιολόγητη αίσθηση πανικού ή έντονου άγχους πάνω από τις υπόγειες εγκαταστάσεις — ένα φαινόμενο που η λαογραφία ονομάζει «συναπάντημα» με το κακό, αλλά η επιστήμη συνδέει με τη δόνηση των χαμηλών συχνοτήτων στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Στις αλάνες της Νεάπολης τις δεκαετίες του '70 και '80, κυκλοφορούσε η ιστορία μιας μαυροφορεμένης γυναίκας που εμφανιζόταν στα μονοπάτια με πανσέληνο. Λεγόταν ότι ήταν μια μάνα που έχασε το παιδί της στις στοές κατά την Κατοχή και το πνεύμα της παρέμεινε στον λόφο, αναζητώντας την —μπαζωμένη πλέον— είσοδο του καταφυγίου.

Τέλος, κοντά στον ναό του Αγίου Φιλίππου υπάρχει ένας μεγάλος σχισμένος βράχος. Μια παλιά αφήγηση λέει πως, αν βρεθείς εκεί την ώρα που χτυπούν οι καμπάνες της Ανάστασης, μπορείς να δεις για λίγα δευτερόλεπτα μέσα από τη σχισμή το εσωτερικό του λόφου φωτισμένο: σαν ένας άλλος, χρυσός ναός να βρίσκεται θαμμένος στα σπλάχνα του βουνού.

ΥΓ.Η μετάβαση από τις Νύμφες στις «λευκές φιγούρες» και τον Άγιο Φίλιππο δείχνει ότι ο άνθρωπος ανέκαθεν αναγνώριζε στον συγκεκριμένο λόφο μια «ιερότητα» ή μια ιδιαίτερη ενέργεια, ανεξάρτητα από το θρησκευτικό πλαίσιο της εποχής.

ΥΓ Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς ήταν ο πρώτος που αναφερθηκε στην μυστηριώδες πλευρά του λόφου σε αρθρο του στο Περιοδικό mystery.

ΥΓ.Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς έχει κάνει παρουσιασή μέρος των έρευνών του στο λόφο στο βιβλίο ΜΑΓΙΚΗ ΑΘΗΝΑ-ΕΔΩ 

ΥΓ. «Το παρόν φωτογραφικό υλικό αποτελεί προϊόν συστηματικής έρευνας που εκτείνεται από το 2000 έως σήμερα. Καταγράφοντας τοπία και καταστάσεις που έχουν πλέον μετασχηματιστεί ριζικά, το αρχείο λειτουργεί ως τεκμήριο της χωρικής μεταβολής και της εξέλιξης του περιβάλλοντος μέσα στον χρόνο.»

ΥΓ Ο Γρηγόρης Τσουκαλάς έχει αναφερθεί για τον χώρο και στο καναλί

 

Mr Bright & the Magpie

 Το Μαγεμένο Άλσος Δεξαμενής...