Η Ιστορία του Σπηλαίου της Παναγίας της Σπηλιανής
Η Παναγία η Σπηλιανή αποτελεί ένα από τα ομορφότερα και μεγαλύτερα σπήλαια της Σάμου. Βρίσκεται σε υψόμετρο 109 μέτρων, με εντυπωσιακές διαστάσεις που φτάνουν τα 120 επί 36 μέτρα.
Στην είσοδό του δεσπόζει η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, η οποία οικοδομήθηκε πάνω στα λείψανα αρχαίων κτισμάτων. Στο εσωτερικό του σπηλαίου ο επισκέπτης συναντά ένα μικρό εκκλησάκι, αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου. Τόσο εντός του ναού όσο και στην είσοδο της σπηλιάς, διασώζονται υπολείμματα αρχαίων κιόνων. Στα αριστερά του μικρού ναού βρίσκεται ο χώρος του αγιάσματος, ο οποίος κατά την αρχαιότητα αποκαλούνταν «Ιερό Ύδωρ».
Μέσα στο σπήλαιο εντοπίζονται επίσης τμήματα ανθρώπινων σκελετών. Πιθανολογείται ότι ανήκουν στα πρώτα χριστιανικά χρόνια, όταν ο χώρος αποτελούσε καταφύγιο και τόπο διαμονής ασκητών. Για το σπήλαιο και τα θαύματα που επιτελούνται σε αυτό, κάνει εκτενή αναφορά ο Αρχιεπίσκοπος Ιωσήφ Γεωργειρήνης σε συγγράμματά του που εκδόθηκαν στο Λονδίνο το 1677.
Κατά την αρχαιότητα, ιστορικές αναφορές θέλουν το σπήλαιο να λειτουργεί ως μαντείο της Σίβυλλας Φυτούς, στεγάζοντας τη δραστηριότητά της μεταξύ του 600 π.Χ. και 500 π.Χ. Μάλιστα, το ίδιο το μαντείο λέγεται πως είχε προφητεύσει τη μετάβαση του Πυθαγόρα στη Σικελία. Παράλληλα, ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πορφύριος μνημονεύει το σπήλαιο ως τον χώρο που στέγασε τη φιλοσοφική σχολή του μεγάλου Σάμιου μαθηματικού.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, παρόλο που ο χώρος αναγνωρίζεται ως αρχαιολογικός, δεν υπάρχει καμία σχετική ενημερωτική σήμανση στο εσωτερικό του. Τέλος, η σπηλιά συνδέεται και με τη νεότερη ιστορία του νησιού, καθώς το εσωτερικό της αποτέλεσε ασφαλές κατάλυμα για πολλούς κατοίκους κατά τη διάρκεια των γερμανικών βομβαρδισμών.
ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΘΡΥΛΟΙ
Το σπήλαιο, εκτός από τις ιστορικές αναφορές που υπάρχουν γι’ αυτό, συνοδεύεται και από μια σειρά λαογραφικών παραδόσεων. Η πιο γνωστή σχετίζεται με την εικόνα που φιλοξενείται στον μικρό ναό στο εσωτερικό του. Σύμφωνα με αυτήν, η εικόνα κλάπηκε κάποτε από ναυτικούς, όμως κατά τη μεταφορά της έπεσε και έσπασε σε πέντε κομμάτια. Μετά από αυτό, οι ναυτικοί την πέταξαν στη θάλασσα· εκείνη όμως, αντί να χαθεί, αρμένισε ως τα παράλια του νησιού, όπου τη βρήκαν οι ντόπιοι και την επέστρεψαν στη θέση της.
Αλλά και ο τρόπος εύρεσης της ίδιας της εικόνας μέσα στο σπήλαιο αγγίζει τα όρια του θρύλου. Λέγεται ότι τον 16ο αιώνα, ναυτικοί έβλεπαν τα βράδια ένα παράξενο φως να φέγγει στο σημείο του σπηλαίου. Έτσι, αποφάσισαν να πάνε να δουν τι το προκαλούσε. Έκπληκτοι, ανακάλυψαν την εικόνα, η οποία εξέπεμπε ένα εκτυφλωτικό φως.
Οι θρύλοι, όμως, δεν σταματούν εδώ. Μπαίνοντας στο σπήλαιο, ο επισκέπτης θα διακρίνει στα αριστερά του κάποια κάγκελα που απαγορεύουν την πρόσβαση. Σύμφωνα με ορισμένους ντόπιους, αυτό οφείλεται στο ότι τη δεκαετία του '50 με '60, κάποιοι Άγγλοι τουρίστες εισχώρησαν στο σημείο και δεν επέστρεψαν ποτέ. Μια παρόμοια ιστορία συνοδεύει και το άνοιγμα που υπάρχει στον διάδρομο που οδηγεί προς τον μικρό ναό, μπροστά από το οποίο βρίσκεται μια μικρή κολόνα. Σε εκείνο το στενό άνοιγμα, από όπου δυστυχώς δεν χωράει να περάσει άνθρωπος, υποτίθεται ότι χάθηκε ένα ζευγάρι που εισήλθε από περιέργεια, για να δει μέχρι πού έφτανε ο χώρος. Αν όμως ρίξει κανείς λίγο φως, θα διακρίνει ότι η πρόσβαση είναι αδύνατη, ακόμα και πίσω από την κολόνα.
Προσωπικά πιστεύω ότι ο μύθος αποτελεί απλώς μια σύγχρονη παραλλαγή της αρχαίας κατάβασης στα υποχθόνια και των συμβολισμών της. Ωστόσο, μου έκανε πραγματικά εντύπωση το πώς κάποιοι, υποτίθεται πολιτισμένοι άνθρωποι, κατόρθωσαν να ρίξουν τα σκουπίδια τους πίσω από την κολόνα, αναδεικνύοντας τον «πολιτισμό» τους απέναντι σε τέτοιους χώρους.
ΥΓ.Η Σίβυλλα η Φυτώ (ή Φθία) αναφέρεται στην αρχαία γραμματεία ως η Σαμία Σίβυλλα. Η παρουσία της τοποθετείται χρονικά στον 6ο αιώνα π.Χ. και η σύνδεσή της με το σπήλαιο ενισχύει τον θρησκευτικό και μαντικό χαρακτήρα του χώρου πριν από την επικράτηση του Χριστιανισμού.
ΥΓ. Η αναφορά του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Πορφυρίου (3ος αι. μ.Χ.) στο έργο του "Πυθαγόρου Βίος", επιβεβαιώνει ότι ο Πυθαγόρας χρησιμοποιούσε σπήλαια της Σάμου για στοχασμό, μελέτη και διδασκαλία των μαθητών του.
ΥΓ. Η αναφορά του Αρχιεπισκόπου Σάμου Ιωσήφ Γεωργειρήνη στο βιβλίο του "A Description of the Present State of Samos, Nicaria, Patmos, and Mount Athos" (Λονδίνο, 1677) αποτελεί μία από τις παλαιότερες και πιο έγκυρες γραπτές μαρτυρίες της μεταβυζαντινής περιόδου για το σπήλαιο.
- Υποσημείωση 1: Η εύρεση ιερών εικόνων μέσω «θαυματουργού» ή «αόρατου» φωτός αποτελεί κοινό μοτίβο (topos) στην ελληνική ορθόδοξη λαογραφία, το οποίο συχνά λειτουργεί ως θρησκευτική νομιμοποίηση της ιερότητας του εκάστοτε γεωγραφικού σημείου.
- Υποσημείωση 2: Το μοτίβο της εικόνας που ρίχνεται στη θάλασσα, επιπλέει και επιστρέφει «μόνη της» στο σημείο εύρεσης, συναντάται συχνά σε παραδόσεις της περιόδου της Εικονομαχίας, αλλά και σε μεταγενέστερους ναυτικούς θρύλους του Αιγαίου και του Ιονίου Πελάγους.
2. Για τις Εξαφανίσεις των Τουριστών (Δεκαετίες '50 - '60)
- Υποσημείωση 3: Οι αναφορές για χαμένους ξένους περιηγητές ή τουρίστες κατά τα μέσα του 20ού αιώνα στερούνται επίσημων αστυνομικών ή δημοσιογραφικών καταγραφών. Λειτουργούν κυρίως ως «αστικοί μύθοι» (urban legends) με σκοπό να εντείνουν το δέος των επισκεπτών.
- Υποσημείωση 4: Η τοποθέτηση προστατευτικών κιγκλιδωμάτων στα σπήλαια κατά τη μεταπολεμική περίοδο γινόταν συνήθως για λόγους ασφαλείας από κατολισθήσεις ή για την προστασία του σταλακτιτικού διακόσμου, και όχι λόγω τεκμηριωμένων ατυχημάτων.
3. Για την Κατάβαση στα Υποχθόνια & τη Συμπεριφορά των Επισκεπτών
- Υποσημείωση 5: Για τη μυθολογική διάσταση της καθόδου στο σκότος, βλ. τον αρχέτυπο μύθο της «Κατάβασης στον Άδη» (π.χ. Ορφέας, Ηρακλής) και τις ψυχαναλυτικές ερμηνείες του Carl Jung για το σπήλαιο ως σύμβολο του ασυνειδήτου.
- Υποσημείωση 6: Η ρίψη απορριμμάτων σε δυσπρόσιτα σημεία ιστορικών χώρων αναδεικνύει το φαινόμενο του «βανδαλισμού της άνεσης», όπου η έλλειψη άμεσης οπτικής επαφής με το σκουπίδι μειώνει τις ενοχές του δράστη.
- ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ -2008