Η «Συλλογικότητα του Νου» και η Ψυχολογία Γκεστάλτ στο Επικό Θέατρο του Μπέρτολτ Μπρεχτ
Η έννοια της «συλλογικότητας του νου» (ή της συλλογικής διάνοιας και δημιουργικότητας) στον Μπέρτολτ Μπρεχτ αποτελεί κεντρικό πυλώνα τόσο της μαρξιστικής του φιλοσοφίας όσο και της θεατρικής του πρακτικής στο Επικό Θέατρο. Ο ανατρεπτικός Γερμανός δραματουργός απέρριπτε κατηγορηματικά την αστική αντίληψη για τον καλλιτέχνη ως «μονήρη ιδιοφυΐα», επαναπροσδιορίζοντας τη σκέψη και την παραγωγή έργου ως μια βαθιά συλλογική διαδικασία.
Ο Μπρεχτ δεν έγραφε ποτέ μόνος. Πίστευε ακράδαντα ότι η πολυπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου δεν μπορεί να αποτυπωθεί από ένα απομονωμένο άτομο. Για τον ίδιο, η διάνοια αποκτά πραγματική αξία μόνο όταν ευθυγραμμίζεται με τα συμφέροντα και τους αγώνες της συλλογικότητας (του προλεταριάτου), ξεπερνώντας τον στείρο ατομικισμό. Οι συνεργάτες του συμμετείχαν σε αυτή τη διαδικασία συνειδητά, πιστεύοντας ότι η συλλογική πνευματική εργασία είναι μια πράξη απελευθέρωσης που σπάει τα δεσμά των αστικών συμβάσεων.
Η Επέκταση του «Νου» στην Πλατεία
Στο Επικό Θέατρο, η συλλογικότητα του νου δεν περιορίζεται στους δημιουργούς πίσω από τη σκηνή, αλλά επεκτείνεται δυναμικά στην πλατεία. Μέσω της περίφημης τεχνικής της αποστασιοποίησης (Verfremdungseffekt / V-effekt), ο Μπρεχτ σπάει την παραδοσιακή θεατρική ψευδαίσθηση και την παθητική συναισθηματική ταύτιση του κοινού.
Ο «νους» των θεατών ενεργοποιείται συλλογικά για να κατανοήσει ότι ο κόσμος δεν είναι στατικός ή δεδομένος, αλλά μια μεταβαλλόμενη πραγματικότητα που μπορεί —και πρέπει— να αλλάξει. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο διδακτικό του έργο Η Απόφαση (1930):
«Μονάχα η πραγματικότητα μπορεί να μας μάθει πώς την πραγματικότητα ν' αλλάξουμε»
Η Απρόσμενη Επιρροή της Ψυχολογίας Γκεστάλτ
Αν και η μαρξιστική ιδεολογία αποτελούσε την πυξίδα του, ο Μπρεχτ επηρεάστηκε έντονα από τους πρωτοπόρους της ψυχολογίας Γκεστάλτ (Gestalt) της εποχής του, και ιδίως από τη «Θεωρία του Πεδίου» του Κουρτ Λεβίν (Kurt Lewin).
Ο Λεβίν υποστήριζε ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν είναι προϊόν απομονωμένων εσωτερικών παρορμήσεων, αλλά καθορίζεται από το «ψυχολογικό πεδίο» — δηλαδή το δυναμικό περιβάλλον και τις κοινωνικές δυνάμεις που περιβάλλουν το άτομο τη δεδομένη στιγμή. Ο Μπρεχτ μετέφρασε αυτή την επιστημονική θεωρία σε θεατρική πράξη με δύο κεντρικούς τρόπους:
1. Η Εισαγωγή του Gestus
Βασιζόμενος στις αρχές της Γκεστάλτ, ο Μπρεχτ εισήγαγε τον όρο Gestus (ο οποίος ετυμολογικά συγγενεύει με το Gestalt). Το Gestus δεν είναι μια απλή θεατρική κίνηση ή ένας τυχαίος μορφασμός. Αποτελεί μια συνολική σωματική, λεκτική και κοινωνική στάση που αποκαλύπτει τις κρυφές σχέσεις εξουσίας και τις ταξικές εξαρτήσεις μεταξύ των ανθρώπων.
2. Η Δομική Αναδιοργάνωση της Σκέψης
Στην ψυχολογία Γκεστάλτ, η επίλυση ενός προβλήματος επέρχεται όταν το υποκείμενο καταφέρει να δει τα δεδομένα με έναν εντελώς νέο τρόπο, επιτυγχάνοντας την ονομαζόμενη ενόραση (insight).
Η τεχνική της αποστασιοποίησης του Μπρεχτ επιτελεί ακριβώς αυτή τη λειτουργία:
- Απογυμνώνει το οικείο: Παίρνει μια αυτονόητη κοινωνική συνθήκη (π.χ. την κοινωνική αδικία ή τη φτώχεια) και την παρουσιάζει ως ξένη, παράδοξη και αξιοπερίεργη.
- Σπάει τις αντιληπτικές συνήθειες: Αναγκάζει τον νου του θεατή να εγκαταλείψει τις παλιές του πνευματικές αυτοματοποιήσεις.
- Προκαλεί δομική αναδιοργάνωση: Οδηγεί το κοινό σε μια ριζική αναδιάταξη της σκέψης του, επιτρέποντάς του να δει καθαρά, για πρώτη φορά, τους αόρατους μηχανισμούς που κινούν την κοινωνία.
ΥΓ «Είναι λυπηρό όταν μιλάω με ένθερμους ανθρώπους του ιδεολογικού τους χώρου και δεν τον γνωρίζουν, γιατί αποτελούν «πειθήνια κομματόσκυλα». Κι εγώ, που είμαι ένας άνθρωπος που δεν δηλώνω ιδεολογικά ταυτισμένος με τον χώρο, ξέρω τους θεωρητικούς τους. Ακόμα πιο λυπηρό είναι όταν μιλάω μαζί τους και μου λένε ότι είναι υλιστές. Όταν έχουν τέτοιους ιδεολογικούς φιλοσόφους, πώς μπορούν να αυτοαποκαλούνται υλιστές;» το χάσμα ανάμεσα στην «οπαδική» προσέγγιση της πολιτικής και την ουσιαστική μελέτη των κειμένων είναι που συχνά οδηγεί σε αντιφάσεις, όπως αυτή που επισημαίνετε με τον όρο «υλιστής».Στη φιλοσοφία, ο υλισμός (είτε πρόκειται για τον ιστορικό/διαλεκτικό υλισμό είτε για παλαιότερες μορφές του) έχει πολύ συγκεκριμένες οντολογικές και γνωσιολογικές βάσεις. Όταν κάποιος δηλώνει υλιστής χωρίς να κατανοεί πώς οι θεωρητικοί του χώρου του θεμελίωσαν αυτή την έννοια, είναι εύκολο να πέσει σε λογικά σφάλματα ή να εκφράζει απόψεις που στην πραγματικότητα πλησιάζουν περισσότερο τον ιδεαλισμό ή τον μεταφυσικό δογματισμό.Μαλλον ξεχασαν πως ξεκινήσαν ως ιδεολογική επαναστάτες προς κάτι νέο.
ΥΓ.Η «συλλογικότητα του νου» και η ψυχολογία Γκεστάλτ στον Μπέρτολτ Μπρεχτ αποτελούν δύο αλληλένδετους άξονες που μεταμόρφωσαν ριζικά το σύγχρονο θέατρο, μετατρέποντάς το από μέσο αστικής ψυχαγωγίας σε εργαλείο κοινωνικής αλλαγής και συλλογικής συνειδητοποίησης.
ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑΣ.
