Ο Λέων Τρότσκι, η Ψυχολογία Gestalt και η Κβαντική Φυσική: Μια Διαλεκτική Ολότητα
Εισαγωγή: Τα Σοβιέτ ως Ζωντανός Οργανισμός
Για τον Λέοντα Τρότσκι, τα Σοβιέτ (εργατικά συμβούλια) αποτελούσαν την αυθεντικότερη μορφή συλλογικής οργάνωσης και δράσης της εργατικής τάξης. Ήδη από την επανάσταση του 1905, κατά την οποία διετέλεσε πρόεδρος του Σοβιέτ της Αγίας Πετρούπολης, έβλεπε σε αυτά έναν θεσμό όπου η βάση αποφασίζει συλλογικά, μακριά από κομματικές περιχαρακώσεις.
Αντιλαμβανόταν τη συλλογικότητα όχι ως μια αφηρημένη έννοια, αλλά ως τη ζωντανή, αυτοοργανωμένη δράση των μαζών. Η προσέγγιση αυτή ήρθε αργότερα σε πλήρη και βίαιη ρήξη με το καθεστώς του Ιωσήφ Στάλιν, υπό την ηγεσία του οποίου τα Σοβιέτ έχασαν την αυτονομία τους, γραφειοκρατικοποιήθηκαν και μετατράπηκαν σε απλά εκτελεστικά όργανα της κεντρικής εξουσίας.
Η Φιλοσοφική Σύνδεση με την Ψυχολογία Gestalt
Ο Λέων Τρότσκι δεν διατύπωσε μια δική του «ψυχολογική θεωρία Gestalt», καθώς ο ίδιος ήταν πολιτικός θεωρητικός και επαναστάτης, ενώ η ψυχολογία Gestalt αναπτύχθηκε στη Γερμανία από κορυφαίους ψυχολόγους. Ωστόσο, υπάρχει μια πολύ στενή φιλοσοφική και ιστορική σύνδεση μεταξύ της μαρξιστικής σκέψης του Τρότσκι και της προσέγγισης Gestalt.
Ο Τρότσκι αρνήθηκε να δει την παγκόσμια οικονομία και την κοινωνία ως ένα απλό άθροισμα μεμονωμένων χωρών. Για εκείνον, ο καπιταλισμός είναι μια παγκόσμια ολότητα (ένα Gestalt), όπου το όλο καθορίζει τα μέρη. Στην ψυχολογία Gestalt (ειδικά μέσω της «Θεωρίας του Πεδίου» του Kurt Lewin), η συμπεριφορά ενός ατόμου καθορίζεται από το συνολικό «ψυχολογικό και κοινωνικό πεδίο» στο οποίο βρίσκεται τη δεδομένη στιγμή.
Αυτή η ολιστική οπτική εξηγεί και το γιατί ο Τρότσκι υποστήριξε θερμά τον κορυφαίο Σοβιετικό ψυχολόγο Λεβ Βιγκότσκι (Lev Vygotsky), ο οποίος προσπαθούσε να θεμελιώσει μια μαρξιστική ψυχολογία βασισμένη στη δυναμική αλληλεπίδραση του ατόμου με το κοινωνικό του περιβάλλον.
Η Επιστημονική Επανάσταση: Το Κοινό Υπόβαθρο με την Κβαντική Φυσική
Η σύνδεση του Λέοντα Τρότσκι με την Κβαντική Φυσική και την Ψυχολογία Gestalt εντοπίζεται στη συγκλονιστική επιστημονική και φιλοσοφική επανάσταση των δεκαετιών του 1920 και 1930. Αν και πολιτικός ηγέτης, ο Τρότσκι έγραφε με τεράστιο ενδιαφέρον για τις φυσικές επιστήμες, ενώ το 1925 διετέλεσε πρόεδρος του Επιστημονικο-Τεχνικού Συμβουλίου της ΕΣΣΔ.
Κοινός παρονομαστής και των τριών πεδίων είναι η κατάρρευση του μηχανιστικού τρόπου σκέψης (της νευτώνειας ιδέας ότι το σύμπαν λειτουργεί σαν ένα απλό ρολόι με ανεξάρτητα γρανάζια) και η αντικατάστασή του από μια δυναμική, ολιστική και διαλεκτική προσέγγιση:
- Η Ενότητα των Αντιθέτων (Φιγούρα και Φόντο): Ο Τρότσκι έβλεπε την ιστορία μέσα από τη διαλεκτική των αντιθέτων. Για παράδειγμα, η Ρωσία του 1917 ήταν ταυτόχρονα εξαιρετικά καθυστερημένη (φεουδαρχική αγροτική οικονομία) και εξαιρετικά προηγμένη (σύγχρονες βιομηχανικές συγκεντρώσεις). Αυτή η εσωτερική αντίφαση πυροδότησε την επανάσταση. Αντίστοιχα στην Gestalt, η αντίληψη βασίζεται στη δυναμική σχέση των αντιθέτων: ένα αντικείμενο γίνεται αντιληπτό ως «φιγούρα» μόνο σε συνάρτηση με το «φόντο» του.
- Ο Ρόλος του Παρατηρητή (Ιστορικός Υποκειμενισμός): Στην Κβαντική Φυσική, η αρχή της αβεβαιότητας και η κατάρρευση της κυματοσυνάρτησης δείχνουν ότι ο παρατηρητής επηρεάζει άμεσα το πείραμα· δεν υπάρχει απόλυτα «αντικειμενική» μέτρηση χωρίς την πράξη της μέτρησης. Στη θεωρία του Τρότσκι, αυτό μεταφράζεται σε ιστορικό υποκειμενισμό. Ο Τρότσκι απέρριπτε την ιδέα ότι η ιστορία κινείται αυτόματα και μηχανικά. Οι αντικειμενικές συνθήκες (το φόντο) υπάρχουν, αλλά η συνειδητή παρέμβαση του ανθρώπινου παράγοντα και του επαναστατικού υποκειμένου (ο «παρατηρητής» που δρα) είναι αυτή που αλλάζει την πορεία των γεγονότων.
Το Τραγικό Τέλος
Ο Λέων Τρότσκι δολοφονήθηκε στο καταφύγιό του στο Κογιοακάν του Μεξικού, αφήνοντας την τελευταία του πνοή στις 21 Αυγούστου 1940, 24 ώρες μετά τη θανάσιμη επίθεση που δέχτηκε. Ίσως επειδή η σκέψη του ανοίχτηκε σε ένα ευρύτερο σύμπαν και σε έννοιες που οι σύγχρονοί του είτε αδυνατούσαν να κατανοήσουν είτε δεν τους εξυπηρετούσαν πολιτικά.
Φυσικός αυτουργός της δολοφονίας ήταν ο Ραμόν Μερκαντέρ, ένας Ισπανός κομμουνιστής και μυστικός πράκτορας της σοβιετικής υπηρεσίας NKVD. Μετά από μια αποτυχημένη ένοπλη απόπειρα τον Μάιο του 1940 από μια ομάδα σταλινικών, οι σοβιετικές μυστικές υπηρεσίες επέλεξαν τη μέθοδο της διείσδυσης. Ο Μερκαντέρ, χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο «Φρανκ Τζάκσον», προσποιήθηκε τον Καναδό δημοσιογράφο και υποστηρικτή του τροτσκισμού, κερδίζοντας την εμπιστοσύνη του περιβάλλοντος του Τρότσκι.
Στις 20 Αυγούστου 1940, ο Μερκαντέρ μπήκε στο γραφείο του Τρότσκι με το πρόσχημα να του ζητήσει διορθώσεις σε ένα πολιτικό κείμενο. Καθώς ο Τρότσκι διάβαζε το χειρόγραφο, ο Μερκαντέρ έβγαλε μέσα από το παλτό του έναν ορειβατικό παγοκόφτη και τον χτύπησε με δύναμη στο κεφάλι. Παρά το τρομερό πλήγμα, ο Τρότσκι πάλεψε με τον εκτελεστή του και κάλεσε τους φρουρούς του. Μεταφέρθηκε εσπευσμένα στο νοσοκομείο, όπου εξέπνευσε την επόμενη ημέρα σε ηλικία 60 ετών.
Έτσι έπεσε, χτυπημένος από το ίδιο του το ιδεολογικό στρατόπεδο, ένας άνθρωπος που αρνήθηκε να υποταχθεί δογματικά στη γραφειοκρατία, πληρώνοντας με τη ζωή του την επιμονή του στην ελευθερία της διαλεκτικής σκέψης.
ΥΓ Το κομματικό κελι το οπιο των πιθηκων στο κλουβι!«Το όπιο των πιθήκων»: Παραλλαγή της γνωστής μαρξιστικής ρήσης («το όπιο του λαού»), που υποδηλώνει ότι η τυφλή κομματική ταύτιση λειτουργεί σαν ναρκωτικό ή μέσο χειραγώγησης, αποκοιμίζοντας τη λογική.«Στο κλουβί»: Συμβολίζει τον εγκλεισμό, τον περιορισμό της ελευθερίας και την οπαδική συμπεριφορά, όπου τα μέλη εγκλωβίζονται σε στενά κομματικά πλαίσια χωρίς να μπορούν να δουν τη γενικότερη εικόνα.
ΥΓ.Ο Τρότσκι, μέσω της θεωρίας της Ανισόμερης και Συνδυασμένης Ανάπτυξης, έβλεπε τον κόσμο ως μία ενιαία δομή. Μια αλλαγή σε μια «καθυστερημένη» χώρα (Ρωσία) μπορούσε να πυροδοτήσει αλυσιδωτές αντιδράσεις σε όλο το παγκόσμιο σύστημα.
ΓΡΑΦΕΙ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΤΣΟΥΚΑΛΑ